Khi nhắc đến các mối đe dọa kỹ thuật số, hầu hết chúng ta thường nghĩ ngay đến tấn công mạng, mã độc tống tiền hay lạm dụng trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, những hiểm họa này chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Thực tế, còn nhiều kịch bản tồi tệ hơn có thể xảy ra với loài người. Một đợt nắng nóng cực đoan làm tê liệt trung tâm dữ liệu, một chiếc mỏ neo vô tình cắt đứt cáp quang biển, va chạm vệ tinh ngoài không gian, lỗi phần mềm, trục trặc kỹ thuật, hay động đất... Tất cả đều có thể kích hoạt hiệu ứng cánh bướm, dẫn đến những kịch bản hỗn loạn: đèn giao thông tê liệt, bệnh viện không truy cập được hồ sơ bệnh nhân, thanh toán bị đóng băng, dịch vụ khẩn cấp ngừng trệ. Chỉ sau vài giờ, mức độ ảnh hưởng có thể lan rộng thành khủng hoảng, khiến cả một quốc gia mất kết nối trong nhiều tuần vì thiên tai.
Đó chính là diện mạo của thuật ngữ “đại dịch kỹ thuật số” (digital pandemic) – nguy cơ vừa được Liên hợp quốc cảnh báo qua báo cáo “Khi các hệ thống số thất bại: Những rủi ro tiềm ẩn của thế giới số” công bố ngày 5/5. Những kịch bản trên không phải hư cấu, mà xuất phát từ những trải nghiệm tồi tệ mà nhân loại đã từng trải qua, kể từ khi internet trở thành phần tất yếu của cuộc sống. Thế hệ sinh trước năm 2000 hẳn còn nhớ “Sự cố Y2K” – nỗi sợ hãi khi máy tính toàn cầu có thể nhảy về năm 0 vào giao thừa năm 2000, gây hỗn loạn. 26 năm sau, báo cáo của Liên hợp quốc nhấn mạnh sự mong manh của các hệ thống số kết nối chặt chẽ, và tính cấp thiết của việc chuẩn bị ứng phó.
Sự phụ thuộc ngày càng tăng và mất đi phương án dự phòng
Báo cáo chỉ ra rằng thế giới ngày càng phụ thuộc vào công nghệ số, nhưng đồng thời mất dần các kỹ năng và phương án thay thế trong môi trường phi số – những giải pháp cổ điển từng vận hành trước kỷ nguyên số. Khi các hệ thống lớn gặp sự cố, nhiều dịch vụ không còn phương án dự phòng. Bà Doreen Bogdan-Martin, Tổng Thư ký Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), nhấn mạnh: Khả năng chống chịu cần được “tích hợp ngay từ cốt lõi” của các công nghệ mà con người phụ thuộc. Báo cáo kêu gọi nhìn nhận rủi ro theo tính hệ thống và thay đổi cách bảo vệ các nền tảng kết nối toàn cầu.
Đại dịch kỹ thuật số là rủi ro thảm họa, không chỉ vấn đề kỹ thuật
Phó Tổng Thư ký ITU, ông Tomas Lamanaukas, bình luận: “Đại dịch kỹ thuật số” là một rủi ro thảm họa, chứ không chỉ là vấn đề kỹ thuật thuần túy. Nếu các chính phủ có kế hoạch ứng phó với thiên tai hay hỏa hoạn, họ cũng cần chuẩn bị cho nguy cơ sụp đổ hệ thống kỹ thuật số. Các câu hỏi cần đặt ra: Ai chịu trách nhiệm? Khu vực nào cần ưu tiên bảo vệ? Điều gì xảy ra nếu mạng lưới điện, kết nối mạng và dịch vụ đám mây đồng loạt gián đoạn? Không quốc gia nào có thể tự giải quyết vấn đề này. Do đó, chủ động phối hợp để xây dựng năng lực ứng phó, giảm thiểu và hạn chế các “cú sốc số” cần được coi trọng như một thách thức an ninh phi truyền thống hàng đầu đối với mọi quốc gia.
