Ngày 17/6, Học viện Tài chính phối hợp với Viện Kinh tế chính trị học (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế-tài chính, Cục Thống kê, Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) tổ chức Hội thảo Khoa học quốc gia lần thứ hai với chủ đề: "Lực lượng sản xuất mới - Xu hướng thế giới và thực tiễn Việt Nam".
Cuộc đua quyền làm chủ lực lượng sản xuất mới
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đào Tùng, Giám đốc Học viện Tài chính cho biết, trên thế giới, cuộc đua xác lập quyền làm chủ lực lượng sản xuất mới đang diễn ra gay gắt giữa các cường quốc kinh tế, định hình lại trật tự địa chính trị và chuỗi cung ứng toàn cầu. Trung Quốc bứt phá với chiến lược lực lượng sản xuất chất lượng mới gắn với hệ sinh thái công nghệ tư nhân; Nhật Bản hiện thực hóa xã hội 5.0; Hàn Quốc tập trung nguồn lực chiến lược thông qua các chaebol công nghệ; hay các mô hình thu hút đầu tư AI đỉnh cao của Hoa Kỳ. Xu hướng này chỉ ra rằng: Quốc gia nào chậm chân trong việc kiến tạo lực lượng sản xuất mới sẽ tự đặt mình vào thế yếu và có nguy cơ bị gạt ra lề của dòng chảy thời đại.
Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng lần thứ XIV chỉ rõ, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện đại phải “đáp ứng yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất mới”. Theo đó, Hội thảo Khoa học quốc gia đã chỉ ra: Lực lượng sản xuất mới hiện nay là một chỉnh thể cấu trúc dựa trên nền tảng của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nơi mà tri thức high-tech, dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI/AI Agent), năng lực đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực số đóng vai trò là hạt nhân cốt lõi. Dữ liệu giờ đây không chỉ là tài nguyên, mà đã trở thành tư liệu sản xuất đặc biệt; các thuật toán và trí tuệ nhân tạo đóng vai trò như những công cụ lao động thông minh tự sinh sản giá trị.
Chuyển dịch về chất: Từ cơ bắp sang thuật toán
Hội thảo đã làm rõ: lực lượng sản xuất mới trong kỷ nguyên số không phải là sự mở rộng tuần tự về quy mô máy móc, mà là bước chuyển dịch mang tính bứt phá về "chất" từ "cơ bắp sang thuật toán". Các nhà khoa học đều đồng thuận rằng, dữ liệu đã trở thành tư liệu sản xuất đặc biệt; các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI/AI Agent), mạng thần kinh nhân tạo (BioAI) đóng vai trò như công cụ lao động thông minh. Lực lượng sản xuất mới vận hành dựa trên nền tảng tích hợp giữa công nghệ cao (High-tech) và tăng trưởng xanh.
Thực tiễn Việt Nam: Lỗ hổng cấu trúc và điểm nghẽn thể chế
Nhìn vào bức tranh thực tiễn của Việt Nam trong thời gian qua, các nhà khoa học có mặt tại hội thảo cho rằng, bên cạnh sự vươn lên mạnh mẽ của các tập đoàn công nghệ tiên phong như Viettel, FPT, VinFast hay sự linh hoạt của khu vực kinh tế tư nhân trong nền kinh tế số, có những "lỗ hổng cấu trúc" và "điểm nghẽn thể chế" đang kìm hãm sự phát triển kinh tế trong nước.
- Năng lực làm chủ công nghệ nguồn còn phụ thuộc nhiều vào nước ngoài, đa số doanh nghiệp vẫn ở phân khúc hạ nguồn của chuỗi giá trị.
- Chất lượng nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là nhân lực cho kinh tế dữ liệu, AI còn khoảng trống rất lớn.
- Rào cản lớn nhất, then chốt nhất chính là sự tương thích của quan hệ sản xuất hay cụ thể hơn là khung khổ pháp lý, thể chế quản trị quốc gia và cơ chế chính sách hiện hành nhiều lúc chưa theo kịp tốc độ phát triển mạnh mẽ của các mô hình sản xuất, mô hình kinh doanh mới.
Giải pháp: Thể chế là bệ phóng, cộng sinh chiến lược
Bàn về các giải pháp thúc đẩy lực lượng sản xuất trong kỷ nguyên mới, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Thiều, Phó Giám đốc Học viện Tài chính khẳng định: “Thể chế không được là “lực cản”, mà phải là “bệ phóng” cho công nghệ và đổi mới sáng tạo”.
Tại hội thảo, mô hình “Cộng sinh chiến lược” giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân được đặt ra. Kinh tế nhà nước giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt, đầu tư vào các hạ tầng số quốc gia và công nghệ nguồn. Trong khi đó, kinh tế tư nhân chính là động lực bứt phá, linh hoạt, đi đầu trong việc ứng dụng các mô hình kinh doanh nền tảng, thúc đẩy tái cấu trúc kinh tế. Sự gắn kết, liên kết chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị giữa hai khu vực này là chìa khóa để Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình.
Tiến sĩ Hà Thị Hồng Vân, Tiến sĩ Trần Thị Hải Yến - Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới đã đề cập đến nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ lực lượng sản xuất chất lượng mới tại Việt Nam. Các góc nhìn mới từ các chuyên gia quốc phòng, an ninh về "công nghệ lưỡng dụng" giúp hoàn thiện bức tranh phát triển kinh tế đi đôi với bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.
Phát triển lực lượng sản xuất mới không chỉ là một mục tiêu kinh tế-kỹ thuật thuần túy, mà là một nhiệm vụ chính trị, một cuộc cách mạng sâu sắc về phương thức phát triển của dân tộc. Kết quả của hội thảo không chỉ dừng lại ở các bài báo khoa học, mà chính là những viên gạch lý luận và thực tiễn vững chắc, góp phần kiến tạo con đường đưa kinh tế Việt Nam bứt phá mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.
