Theo thỏa thuận hòa bình vừa được Mỹ và Iran công bố, Tehran cam kết pha loãng lượng uranium đã làm giàu ở mức cao xuống ngưỡng phục vụ mục đích dân sự, dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Đây được xem là bước đi then chốt nhằm giảm bớt lo ngại của phương Tây về chương trình hạt nhân Iran, đồng thời mở đường cho việc nới lỏng một phần các lệnh trừng phạt và khôi phục xuất khẩu dầu mỏ của nước này.
Pha loãng uranium là gì?
Pha loãng uranium, hay còn gọi là "down-blending", là quá trình kỹ thuật nhằm giảm nồng độ đồng vị uranium-235 (U-235) trong uranium đã được làm giàu. Thông thường, uranium được Iran làm giàu lên mức khoảng 60%, cao hơn nhiều so với mức cần thiết cho các nhà máy điện hạt nhân dân sự và tiến gần hơn ngưỡng 90% được coi là cấp độ chế tạo vũ khí hạt nhân.
Để thực hiện quá trình này, uranium làm giàu cao – thường tồn tại dưới dạng khí uranium hexafluoride (UF₆) – sẽ được trộn với uranium tự nhiên hoặc uranium nghèo có hàm lượng U-235 thấp hơn. Việc pha trộn được tiến hành trong các hệ thống xử lý chuyên dụng cho đến khi nồng độ uranium giảm xuống mức khoảng 3-4%, phù hợp cho mục đích phát điện dân sự nhưng không thể sử dụng trực tiếp để chế tạo bom hạt nhân.
IAEA sẽ giám sát ra sao?
Theo thỏa thuận, toàn bộ quá trình pha loãng sẽ diễn ra dưới sự giám sát của IAEA. Các thanh sát viên quốc tế sẽ sử dụng nhiều biện pháp kiểm chứng như niêm phong thiết bị, theo dõi liên tục bằng camera, lấy mẫu vật liệu và kiểm tra thực địa để bảo đảm Iran thực hiện đúng cam kết. Mục tiêu là xác nhận lượng uranium được hạ xuống mức làm giàu đã thống nhất và không bị chuyển hướng cho các mục đích khác.
Việc để IAEA tham gia giám sát được xem là yếu tố quan trọng giúp tạo dựng niềm tin giữa các bên sau nhiều năm căng thẳng liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran.
Giảm rủi ro trước mắt nhưng chưa phải giải pháp vĩnh viễn
Các chuyên gia kiểm soát phổ biến vũ khí hạt nhân cho rằng pha loãng uranium có thể làm giảm đáng kể nguy cơ phổ biến hạt nhân trong ngắn hạn, bởi nó khiến Iran không còn nắm giữ lượng lớn vật liệu làm giàu ở mức cao. Tuy nhiên, biện pháp này không đồng nghĩa với việc kho uranium của Iran bị loại bỏ hoàn toàn. Vật liệu sau khi pha loãng vẫn được lưu giữ trên lãnh thổ Iran và về mặt kỹ thuật có thể tiếp tục được đưa trở lại các máy ly tâm để làm giàu lên mức cao hơn nếu thỏa thuận đổ vỡ trong tương lai.
Chính vì vậy, việc pha loãng uranium được xem là một giải pháp tạm thời nhằm tạo không gian cho các cuộc đàm phán tiếp theo. Theo thỏa thuận hiện nay, Mỹ và Iran sẽ có tối đa 60 ngày để đàm phán một thỏa thuận toàn diện hơn về chương trình hạt nhân, các biện pháp trừng phạt và cơ chế giám sát lâu dài.
Đối với Washington, việc Tehran chấp nhận pha loãng uranium là một thắng lợi ngoại giao quan trọng. Trong khi đó, Iran khẳng định nước này không từ bỏ quyền phát triển hạt nhân dân sự và coi thỏa thuận hiện tại là bước đi cần thiết để chấm dứt xung đột, khôi phục kinh tế và tái hòa nhập với thị trường quốc tế.
