Trong khuôn khổ Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng DANAFF IV vừa diễn ra, câu chuyện về sự sống còn của điện ảnh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ số và quyền sở hữu trí tuệ đã thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà làm phim, nhà quản lý và chuyên gia công nghệ trong nước và quốc tế.
Giằng co giữa nguyên bản và công nghệ
Cuối tháng 6/2026, thế giới công nghệ và nghệ thuật chấn động trước thông tin Google DeepMind đầu tư 75 triệu USD vào hãng phim độc lập danh tiếng A24 để cùng phát triển các công cụ làm phim bằng AI. Công cụ đầu tiên họ hướng tới là phần mềm tự động tạo kịch bản phân cảnh (storyboard). Việc giao phó cho AI công đoạn mang tính nền tảng này đặt ra câu hỏi: liệu nó có triệt tiêu tầm nhìn độc bản của người đạo diễn?
Kane Parsons, đạo diễn trẻ của Backrooms – tác phẩm ăn khách nhất của A24, đã phản đối. Tuy nhiên, huyền thoại điện ảnh Martin Scorsese lại lên tiếng ủng hộ và thậm chí làm cố vấn cho Black Forest Labs, một công ty phát triển công nghệ AI. Những thương vụ hợp tác này phơi bày mâu thuẫn cốt lõi của điện ảnh đương đại: sự giằng co giữa tính tối ưu hóa của công nghệ và tính nguyên bản của nghệ thuật, kéo theo cuộc khủng hoảng toàn cầu về bản quyền và sở hữu trí tuệ.
AI tạo sinh và cuộc cách mạng đứt gãy
PGS.TS Phùng Ngọc Kiên (Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐH Quốc gia Hà Nội) so sánh: “Chúng ta đang chứng kiến cú sốc mà nhiếp ảnh từng mang lại cho hội họa hàn lâm thế kỷ 19. Các họa sĩ thời đó nhận ra họ không thể ganh đua với máy móc về khả năng tả thực, nên đã chuyển sang phong cách Ấn tượng khắc họa nội tâm – điều mà máy ảnh không thể làm được.” Ông cho rằng điện ảnh dưới tác động của AI tạo sinh đang bước vào cuộc cách mạng đứt gãy tương tự, buộc ngành phải trả giá bằng sự “đoạn tuyệt kép” về mặt mỹ học: đoạn tuyệt trong hình thức sáng tạo và thưởng thức, và đoạn tuyệt trong mối quan hệ giữa thực tại trên màn ảnh và thực tại được thể hiện.
Cướp đoạt danh tính nghệ sĩ
GS. Hồ Tú Bảo (Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán) chỉ ra rằng AI tạo sinh tác động trực tiếp vào năng lực sáng tạo – thứ được xem là sức mạnh tối thượng của nhân loại. Một mối đe dọa chính là khủng hoảng danh tính của diễn viên khi họ bị tước đoạt bản sắc cá nhân. PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương (Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) nhấn mạnh: “Công nghệ deepfake có thể bóc tách, trích xuất và tái tạo khuôn mặt, giọng nói, biểu cảm của diễn viên để tạo tác phẩm mới mà không cần họ có mặt tại phim trường.”
Thậm chí, AI cho phép các tập đoàn “bóc lột” diễn viên đã quá cố. Netflix tuyên bố sẽ sử dụng AI để tái tạo giọng nói của cố diễn viên Gene Wilder cho một chương trình thực tế lấy bối cảnh trong phim Willy Wonka & the Chocolate Factory. Đây là hình thức đánh cắp danh tính ở mức độ chưa từng có. Chính điều này đã thổi bùng cuộc đình công lịch sử của Hiệp hội Diễn viên Mỹ (SAG-AFTRA) năm 2023, khi các hãng phim lớn muốn quét toàn bộ cơ thể diễn viên quần chúng, trả một ngày công, rồi vĩnh viễn sở hữu bản sao kỹ thuật số cho mọi bộ phim tương lai.
Lằn ranh đỏ và hành lang pháp lý
Theo GS. Hồ Tú Bảo, thỏa hiệp từ cuộc đình công đã vạch ra lằn ranh đỏ: mọi hành vi sử dụng AI tạo bản sao diện mạo diễn viên đều phải có sự đồng thuận minh bạch và đền bù tài chính tương xứng. Hàng loạt hãng phim lớn như Disney và Universal đã đệ đơn kiện các công ty AI như Midjourney.
AI làm, ai sở hữu?
Câu hỏi đặt ra: nếu một bộ phim được tạo hoàn toàn từ câu lệnh văn bản, ai nắm giữ bản quyền? Các quốc gia có cách tiếp cận khác nhau. Phần lớn cơ quan bản quyền tại Mỹ hay Hàn Quốc từ chối bảo hộ tác phẩm thuần túy do máy tính sinh ra. Trong khi đó, một số tòa án Trung Quốc cởi mở hơn, sẵn sàng công nhận quyền tác giả nếu người dùng chứng minh quá trình đầu tư trí tuệ qua tinh chỉnh câu lệnh phức hợp.
Việt Nam tìm điểm cân bằng
Ths. Phạm Thị Kim Oanh (Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả) cho biết Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã vạch ra ranh giới sáng tạo qua 3 cơ chế đột phá. Thứ nhất, mức độ can thiệp tối thiểu của con người: tác phẩm sử dụng AI chỉ được bảo hộ nếu chứng minh quá trình kiểm soát chủ đích từ thiết kế câu lệnh, biên tập đến tinh chỉnh thẩm mỹ. Thứ hai, cơ chế tách biệt quyền: nhà làm phim phải khai báo chi tiết phần do AI can thiệp, loại trừ bảo hộ đối với phân cảnh do AI tạo hoàn toàn tự động. Thứ ba, cơ chế cấp phép: doanh nghiệp phát triển AI thương mại buộc phải có thỏa thuận bản quyền hoặc trả phí nếu muốn sử dụng kho dữ liệu điện ảnh Việt Nam để huấn luyện thuật toán.
Điều này phù hợp với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa dài hạn, vừa không ngăn cản đổi mới công nghệ, vừa bảo vệ chất xám và quyền lợi tài chính của người sáng tạo tại Việt Nam.
