Ung thư hạch, hay còn gọi là ung thư hạch bạch huyết, đang ngày càng được ghi nhận phổ biến hơn và có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi. Nhằm hỗ trợ điều trị căn bệnh này, các nhà khoa học đã tập trung giải mã những biến đổi gen trong nhóm tế bào gốc tạo máu (CD34+), nơi sản sinh ra các tế bào miễn dịch bảo vệ cơ thể. Việc giải mã gen không chỉ giúp làm rõ nguy cơ gây bệnh mà còn mở ra những hướng điều trị hiệu quả, cụ thể cho từng người bệnh.
Tổng quan về ung thư hạch
Ung thư hạch là bệnh ung thư phát sinh từ tế bào bạch huyết trong hệ thống miễn dịch. Hiện có nhiều loại ung thư hạch, nhưng phổ biến nhất là hai loại chính: U lympho Hodgkin và u lympho không Hodgkin. Trong đó, các trường hợp mắc ung thư không Hodgkin chiếm khoảng 90%. Nguyên nhân gây bệnh vẫn chưa được xác định rõ ràng, nhưng các nhà khoa học bước đầu phát hiện những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh như suy giảm hệ miễn dịch, yếu tố di truyền, môi trường sống, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, sự thay đổi về yếu tố địa lý và giới tính.
Điều đáng lo ngại là các triệu chứng của ung thư hạch thường dễ bị người bệnh bỏ qua, bao gồm: sốt kéo dài không rõ nguyên nhân; ăn uống kém, sút cân nhanh; thường xuyên đổ mồ hôi về đêm kèm ho, ngứa, phát ban; hạch bạch huyết xuất hiện ở các vùng cổ, bẹn, bụng… Dù y học đã có nhiều tiến bộ trong điều trị nhằm kéo dài sự sống cho người bệnh, nhưng hiệu quả điều trị ở mỗi trường hợp vẫn có sự khác biệt. Đáng chú ý, chỉ có 10% số ca mắc ung thư phổi được phát hiện ở giai đoạn sớm.
Nghiên cứu đột phá của các nhà khoa học Việt Nam
Xuất phát từ thực tế đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Xuân cùng các đồng nghiệp tại Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Viện Hàn lâm) đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu vai trò của một số gen điều hòa chức năng tế bào gốc CD34+ và tế bào tua phục vụ công tác điều trị bệnh ung thư hạch”. Trong quá trình nghiên cứu, nhóm tác giả tập trung giải mã các biến đổi gen trên tế bào tạo máu CD34+; xây dựng quy trình giải trình tự gen hiện đại kết hợp chỉnh sửa gen bằng công nghệ CRISPR-Cas9. Điều này vừa góp phần làm sáng tỏ cơ chế bệnh, vừa mở ra hướng điều trị phù hợp và hiệu quả đối với từng người bệnh.
Phát hiện các biến thể gen quan trọng
Nhóm nghiên cứu đã phát hiện nhiều biến thể gen liên quan trực tiếp đến ung thư hạch xuất hiện với tần suất cao ở người bệnh, như: NCF1, MMP9, VDR và đặc biệt là CNN2 và MUC4. Trường hợp hai gen CNN2 và MUC4 trong cơ thể người bệnh hoạt động ở mức thấp thì bệnh có xu hướng nặng hơn, kèm theo các dấu hiệu như rối loạn các chỉ số máu. Việc tập trung giải mã tế bào CD34+ thay vì chỉ nghiên cứu trên tế bào khối u đã giúp phát hiện những biến thể gen “ẩn” mà trước đây ít được chú ý. Những phát hiện này như “hồi chuông” cảnh báo sớm, giúp các bác sĩ tiếp cận và điều trị kịp thời cho những người mắc ung thư hạch ngay từ giai đoạn hình thành bệnh.
Vai trò then chốt của các gen điều hòa miễn dịch
Quá trình nghiên cứu cũng cho thấy các gen A20, CYLD và CNN2 giữ vai trò “then chốt” trong việc điều hòa hoạt động của tế bào miễn dịch. Nếu các gen này hoạt động mạnh thì hiệu quả nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư được thể hiện rõ và ngược lại. Đối với gen CNN2, ngoài việc điều hòa hoạt động tế bào tua có ảnh hưởng lớn đến hệ miễn dịch, gen này còn ảnh hưởng đến quá trình viêm, chết tế bào và cho thấy tiềm năng giúp tăng hiệu quả hỗ trợ điều trị bệnh ung thư hạch.
Phương pháp nghiên cứu tiên tiến
Để thực hiện thành công đề tài, nhóm nghiên cứu đã xây dựng bộ dữ liệu hệ gen exome của 30 người bệnh bị u lympho Hodgkin và 76 người bệnh bị u lympho không Hodgkin. Đây đều là những người bệnh đang hoặc đã điều trị tại các bệnh viện: Quân y 103, Bệnh viện K và Viện Huyết học truyền máu Trung ương. Tiêu chí lựa chọn là người bệnh chưa được can thiệp điều trị bằng bất kỳ hình thức nào. Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng chọn 83 tình nguyện viên khỏe mạnh vào nhóm đối chứng.
Nhóm tác giả đã thành công trong việc giải trình tự toàn bộ vùng gen mã hóa của tế bào gốc CD34+ trên người bệnh bằng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới. Họ xác định một số đột biến gen trên tế bào gốc CD34+ liên quan đến bệnh ung thư hạch, đồng thời xác định vai trò điều hòa chức năng của các gen A20, CYLD và CNN2 trên tế bào ung thư hạch dựa trên tế bào gốc CD34+ và tế bào tua được biệt hóa từ tế bào máu cuống rốn hoặc tế bào đơn nhân máu ngoại vi.
Đánh giá và triển vọng
Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm đánh giá đây là hướng nghiên cứu rất mới và khó. Kết quả nghiên cứu thu được vừa có giá trị khoa học, vừa có tính ứng dụng lâm sàng rộng rãi tại các cơ sở y tế trong nước. Điều này thể hiện nghiên cứu có chiều sâu, bắt kịp sự phát triển y học thế giới trong lĩnh vực phòng, chống ung thư. Quá trình thực hiện đề tài, nhóm tác giả đã áp dụng các công nghệ, phương pháp nghiên cứu hiện đại như phân tích miễn dịch và sinh học phân tử, giải trình tự gen thế hệ mới và công nghệ CRISPR-Cas9, góp phần làm sáng tỏ những nguy cơ gây bệnh.
Sự thành công của đề tài nghiên cứu đã mở ra hy vọng cho những người đang và đã điều trị ung thư hạch trong và ngoài nước. Các kết quả đã được công bố trên nhiều tạp chí khoa học uy tín trong và ngoài nước, đồng thời góp phần tham gia đào tạo nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao trong lĩnh vực điều trị các bệnh ung thư nói chung và ung thư hạch nói riêng.
