Trong suốt ba năm qua, sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT hay Gemini đã tạo nên một cuộc đua công nghệ khốc liệt. Trí tuệ nhân tạo (AI) được giới thiệu như một phép màu giải phóng sức lao động, kích thích sáng tạo và mở ra cơ hội mới, đặc biệt cho thế hệ Gen Z – những cư dân bản địa của thời đại số. Tuy nhiên, đằng sau tốc độ xử lý ấn tượng là một thực trạng đáng báo động: càng tiếp xúc nhiều với AI, người trẻ càng cảm thấy chán ghét và giận dữ.
Từ hào hứng đến vỡ mộng
Dữ liệu mới nhất từ các tổ chức uy tín như Walton Family Foundation và Gallup đã vẽ nên một bức tranh tương phản. Nếu trước đây, sự hào hứng là cảm xúc chủ đạo khi nhắc đến AI, thì nay con số này đã giảm từ 36% xuống còn 22% trong nhóm tuổi 14-29. Ngược lại, mức độ giận dữ tăng vọt lên 31%. Đáng chú ý, chính những người sử dụng AI hàng ngày lại là nhóm có mức độ vỡ mộng cao nhất.
Nguyên nhân không nằm ở sự lỗi thời của công nghệ, mà ở cách AI đang bị ép buộc vào mọi hoạt động sống. Từ giảng đường đến văn phòng, AI hiện diện như một yêu cầu bắt buộc, thay đổi cách con người tiếp nhận tri thức và làm việc. Thế hệ trẻ, thay vì cảm thấy được hỗ trợ, lại cảm thấy quyền chủ động của mình bị xâm phạm bởi các thuật toán tóm tắt thay cho việc đọc và viết thay cho việc nghĩ.
Cái giá của sự tiện lợi và nợ nhận thức
Tại các trường đại học, đặc biệt ở Vương quốc Anh, việc sử dụng AI gần như đã trở thành tiêu chuẩn. Một khảo sát của Higher Education Policy Institute vào năm 2026 cho thấy 95% sinh viên sử dụng AI để hỗ trợ học tập. Dù mang lại sự tiện lợi, nhưng cái giá phải trả là sự rỗng tuếch về cảm xúc và trí tuệ.
Nhiều sinh viên thừa nhận rằng AI giống như một mã gian lận trong trò chơi điện tử, giúp hoàn thành bài tập nhanh chóng nhưng tước đi quá trình rèn luyện tư duy. Nghiên cứu từ MIT Media Lab đã chỉ ra thuật ngữ đáng lo ngại: nợ nhận thức. Thông qua điện não đồ (EEG), các nhà khoa học phát hiện những người phụ thuộc vào AI để viết luận có khả năng kết nối thần kinh yếu hơn và gặp khó khăn trong việc ghi nhớ nội dung chính mình vừa tạo ra. Khi sự nỗ lực bị triệt tiêu, trí tuệ con người bắt đầu teo cơ.
Nguy cơ sụp đổ nấc thang sự nghiệp
Nỗi lo của Gen Z không chỉ dừng lại ở giảng đường mà còn sắc bén hơn khi họ bước vào thị trường lao động. AI đang trực tiếp tấn công vào các vị trí cấp thấp (entry-level) – nấc thang đầu tiên và quan trọng nhất để người trẻ học việc và trưởng thành.
Những công việc như soát xét tài liệu, ghi chép lời thoại hay tóm tắt cuộc họp thực chất là quá trình học nghề (apprenticeship) giúp nhân viên trẻ tích lũy kinh nghiệm. Tuy nhiên, báo cáo năm 2025 của British Standards Institution cho thấy 41% lãnh đạo doanh nghiệp sử dụng AI để cắt giảm nhân sự và 39% đã loại bỏ các vai trò cấp thấp. Các nhà quản lý thấy hiệu suất và lợi nhuận, nhưng người lao động trẻ thấy một tương lai bị đóng sập khi chưa kịp bắt đầu.
Sự phản kháng và lời cảnh báo cho tương lai
Sự phẫn nộ của Gen Z không chỉ dừng lại ở lời nói mà đã chuyển thành hành động cụ thể, từ chậm trễ áp dụng công nghệ đến phá hoại quy trình triển khai AI tại nơi làm việc – 44% nhân viên Gen Z thừa nhận đã từng thực hiện. Thậm chí, một số trường hợp cực đoan xuất hiện như lời cảnh báo về sự bế tắc của giới trẻ trước sự bủa vây của công nghệ.
Câu hỏi đặt ra không phải là loại bỏ AI, bởi con ma công nghệ đã thoát khỏi bình và không thể thu hồi. Vấn đề cốt lõi là khôi phục quyền chủ động của con người. Các tổ chức giáo dục cần tái định nghĩa giá trị của sự khó khăn trong tư duy, coi đó là yếu tố then chốt hình thành bản sắc và năng lực cá nhân. Trong khi đó, doanh nghiệp cần thiết kế AI hỗ trợ các hình thức học việc mới thay vì thay thế hoàn toàn vai trò của người mới bắt đầu.
Làn sóng phẫn nộ từ Gen Z là tín hiệu mạnh mẽ buộc chúng ta nhìn nhận lại con đường công nghiệp hóa trí tuệ nhân tạo. Nếu không được điều chỉnh để bảo tồn niềm tin và sự phát triển tự nhiên của con người, AI có thể nhấn chìm thế giới trong rác thải nội dung và sự cùn mòn của tư duy nhân loại.
