Sau hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thay đổi sâu sắc. Không gian số đã trở thành một phần không thể thiếu của đời sống hàng ngày, khi công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới đã thay đổi căn bản cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng.
Cơ hội và thách thức từ không gian số
Ngày nay, người dân học tập, làm việc, giao tiếp, mua bán, giải trí và tham gia các vấn đề xã hội qua các nền tảng trực tuyến. Dòng chảy thông tin nhanh và đa dạng mang lại cơ hội lớn cho việc phổ biến tri thức, thúc đẩy dân chủ xã hội và đổi mới sáng tạo. Các chủ trương của Đảng, chính sách mới của Nhà nước và thông tin tích cực có thể đến với hàng triệu người cùng lúc qua nhiều hình thức khác nhau. Công nghệ giúp báo chí gần gũi hơn với người dân và nhận phản hồi nhanh chóng.
Tuy nhiên, môi trường mạng cũng làm phức tạp đời sống thông tin, dễ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời, tin sai lệch, thao túng thuật toán và các hoạt động tán phát thông tin có chủ đích. Tin giả, tin nửa đúng nửa sai, hình ảnh và âm thanh giả mạo, nội dung do AI tạo ra, xâm phạm bản quyền, tấn công mạng và đánh cắp dữ liệu ngày càng tinh vi. Thông tin sai có thể lan xa trước khi sự thật được kiểm chứng. Việc cắt ghép phát ngôn có thể làm tổn hại uy tín cá nhân, tổ chức và ảnh hưởng đến niềm tin của nhân dân vào chính sách của Đảng và Nhà nước.
Vai trò của báo chí trong trật tự truyền thông mới
Trong trật tự truyền thông mới, báo chí không còn giữ vị trí độc quyền phát tin. Đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet, tương đương 84,2% dân số, và khoảng 79 triệu định danh người dùng mạng xã hội. Tổng số tài khoản người Việt sử dụng mạng xã hội trong nước khoảng 110 triệu, trong khi tài khoản trên mạng xã hội nước ngoài khoảng 203 triệu. Môi trường số giúp báo chí tiếp cận công chúng rộng hơn bao giờ hết, nhưng cũng phải cạnh tranh trực tiếp với dòng nội dung khổng lồ từ các nền tảng và người dùng.
Tuy nhiên, sự thay đổi này không làm giảm vai trò của báo chí cách mạng. Khi thông tin quá nhiều, xã hội càng cần những địa chỉ đáng tin cậy để xác định đúng sai. Điều này đòi hỏi sự chuyên nghiệp, thái độ lao động nghiêm túc và bản lĩnh trước mọi sức ép. Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật: việc gì đã xảy ra, vì sao, tác động đến ai, trách nhiệm thuộc về đâu và giải pháp nào có cơ sở.
Chuyển đổi số báo chí toàn diện
Không gian số cần có những tác phẩm báo chí giàu dữ liệu, đa dạng nội dung, phong phú cách diễn đạt và sâu về phân tích chính sách. Nhiều vấn đề như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, cải cách hành chính, chính sách an sinh hay biến động kinh tế quốc tế khó nắm bắt nếu chỉ đọc tin rời rạc. Trách nhiệm của báo chí không chỉ là nhanh hơn, mà trước hết phải đúng hơn, sâu sắc hơn và có ích hơn.
Chuyển đổi số báo chí không thể hiểu đơn giản là lập thêm trang điện tử hay mở tài khoản mạng xã hội. Đó phải là cuộc đổi mới toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng, kinh tế báo chí và văn hóa nghề nghiệp. Báo chí số không phải là báo chí cũ đặt lên nền tảng mới, mà là cách tổ chức mới trong bối cảnh mới.
Trong tòa soạn, mỗi tác phẩm cần được xem như một sản phẩm thông tin có mục tiêu rõ ràng. Mọi hình thức thể hiện phải tuân thủ chuẩn mực: chính xác, nhân văn, có kiểm chứng và có trách nhiệm. Cần tránh tình trạng nghiêm túc trên trang chính nhưng dễ dãi trên nền tảng phụ. Báo chí càng đa nền tảng, càng phải thống nhất chuẩn mực.
Dữ liệu và bản quyền trong thời đại số
Dữ liệu là một trụ cột của báo chí số. Dữ liệu không chỉ là con số, mà là nền tảng kiểm chứng và phương tiện xây dựng tác phẩm thuyết phục, toàn diện. Các cơ quan báo chí lớn trên thế giới đầu tư mạnh vào xây dựng dữ liệu và nhân lực cho công tác này. Khi dữ liệu được quản trị tốt, báo chí tăng sức thuyết phục và phát hiện vấn đề từ sớm.
Một vấn đề lớn là quyền chủ động trước các nền tảng xuyên biên giới. Báo chí cần tiếp cận công chúng qua mọi nền tảng, nhưng không thể lệ thuộc vào thuật toán bên ngoài. Nếu chỉ chạy theo lượt xem, cơ quan báo chí dễ mất dữ liệu độc giả, mất quyền phân phối và bản sắc. Làm chủ không gian số nghĩa là khai thác nền tảng toàn cầu, đồng thời xây dựng kênh riêng, cộng đồng riêng và thương hiệu tin cậy riêng.
Bản quyền báo chí trong môi trường số và AI phải được bảo vệ nghiêm túc. Nội dung báo chí là kết quả lao động sáng tạo, kiểm chứng, biên tập và đầu tư tài chính. Sao chép, cắt ghép, khai thác trái phép làm suy yếu nền tảng kinh tế báo chí. Bảo vệ bản quyền là bảo vệ lao động chân chính và chất lượng thông tin.
Con người là yếu tố then chốt
Mọi định hướng, chiến lược đều phụ thuộc vào con người. Nhà báo trong kỷ nguyên số phải biết làm việc với dữ liệu, công cụ số, mạng xã hội và chuẩn mực an toàn thông tin. Càng nhiều công cụ, nhà báo càng cần bản lĩnh. Cần tránh đăng trước kiểm chứng sau hay để mạng xã hội dẫn dắt. Người làm báo không được đánh đổi uy tín để tăng lượt xem. Trước khi đăng, cần trả lời ba câu hỏi: có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không?
Lãnh đạo cơ quan báo chí cũng phải thay đổi. Tổng biên tập trong tòa soạn số không chỉ duyệt nội dung, mà còn kiến tạo chiến lược sản phẩm, dữ liệu, công chúng, công nghệ và nhân lực. Cần xây dựng văn hóa làm việc mới: chuyên nghiệp, kỷ luật trong kiểm chứng, nhanh nhạy, cởi mở với đổi mới nhưng không dễ dãi với chuẩn mực.
Thể chế và kiểm chứng thông tin
Luật Báo chí số 126/2025/QH15 sẽ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2026, việc hoàn thiện thể chế báo chí số là cần thiết. Thể chế phải bảo vệ quyền tác nghiệp đúng pháp luật, khuyến khích đổi mới sáng tạo, tạo hành lang cho tòa soạn số, kinh tế báo chí số, báo chí dữ liệu, bảo vệ bản quyền và sử dụng AI có trách nhiệm. Đồng thời, kỷ cương báo chí phải được giữ nghiêm; sai phạm về thông tin, đạo đức nghề nghiệp phải xử lý kịp thời.
Một nhiệm vụ cấp thiết là hình thành năng lực kiểm chứng thông tin quốc gia, kết nối cơ quan quản lý, báo chí chủ lực, chuyên gia công nghệ, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp nền tảng và cộng đồng để phát hiện, xác minh, cảnh báo tin giả. Mạng lưới này phải vận hành nhanh, dùng dữ liệu và chứng cứ thuyết phục công chúng.
Đặt công chúng làm trung tâm
Công chúng số không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn phản hồi, đặt câu hỏi, kiểm chứng ngược và đòi hỏi báo chí minh bạch. Báo chí phải lắng nghe nhưng không chạy theo cảm xúc tức thời, tôn trọng tranh luận nhưng không dung dưỡng thông tin độc hại. Với giới trẻ, báo chí cần đổi mới ngôn ngữ, định dạng, nền tảng phù hợp nhưng không hạ thấp chuẩn mực.
Báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên số phải kết hợp hài hòa giữa bản lĩnh chính trị và năng lực công nghệ, giữa lý tưởng cách mạng và tư duy đổi mới, giữa tính chiến đấu và tính nhân văn, giữa trách nhiệm quốc gia và hội nhập. Làm chủ không gian số bắt đầu từ từng tòa soạn, từng quy trình kiểm chứng, từng kho dữ liệu, từng sản phẩm báo chí và từng ứng xử của nhà báo.
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, tôi mong các cơ quan báo chí và mỗi nhà báo biến truyền thống cách mạng thành động lực đổi mới, trở thành tòa soạn số hiện đại, trung tâm dữ liệu và tri thức, địa chỉ tin cậy của nhân dân. Các nhà báo tiếp tục là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa - thông tin số, vững bản lĩnh, trong sáng đạo đức, sâu sắc nhân văn, tinh thông công nghệ. Với định hướng đó, tôi tin tưởng báo chí cách mạng Việt Nam sẽ tiếp tục đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân trong thời đại số.
