Sau 20 năm hành nghề trị liệu tâm lý, bác sĩ Chen Kehan nhận thấy mỗi buổi trò chuyện với bệnh nhân dường như luôn có thêm một "người thứ ba" âm thầm lắng nghe: trí tuệ nhân tạo (AI). Ngày càng nhiều khách hàng sử dụng các công cụ AI để trao đổi và "diễn giải" lại nội dung các buổi trị liệu riêng với chuyên gia, dẫn đến những thông điệp mâu thuẫn và kết luận sai lệch.
Bệnh nhân dùng AI kiểm tra lại lời khuyên của bác sĩ
Mới đây, một nữ bệnh nhân đã quyết định chấm dứt quá trình trị liệu sau khi tin vào kết quả phân tích của AI. Đáng chú ý, AI còn "kích bẩy" rằng bác sĩ Chen không có thiện cảm với cô. "Tôi có cảm giác như cô ấy đang cầm kính lúp để soi xét từng chi tiết về nhà trị liệu của mình", nữ chuyên gia chia sẻ tại phòng khám ở khu trung tâm thương mại Bắc Kinh.
Những khách hàng trước đây từng chật vật diễn đạt cảm xúc nay bất ngờ trình bày rất dài về trải nghiệm cá nhân, sử dụng hàng loạt thuật ngữ tâm lý học học được từ DeepSeek và ChatGPT. "Nhưng đó không còn là tiếng nói của một cá nhân nữa, mà là sự vọng lại của hàng nghìn tiếng nói khác", Chen nói.
Tranh cãi về AI trong tư vấn tâm lý
Trên nền tảng mạng xã hội Xiaohongshu (RedNote), bác sĩ Chen từng kêu gọi Trung Quốc cũng nên cấm sử dụng AI trong hoạt động tư vấn tâm lý. Bà cho rằng AI không thể thực sự thấu hiểu sự phức tạp trong cảm xúc con người, cũng như không thể xây dựng mối quan hệ trị liệu đúng nghĩa. "AI sẽ cho bạn điều bạn muốn, ngay cả khi thứ bạn muốn là chất độc", Chen viết.
Điều khiến bà bất ngờ là làn sóng phản đối dữ dội cùng hàng loạt bình luận chỉ trích sau bài đăng. Theo họ, AI có kiến thức phong phú, chi phí thấp, luôn kiên nhẫn lắng nghe và mang đến không gian trút bầu tâm sự mà không sợ bị phán xét.
Người trẻ phụ thuộc vào AI: Câu chuyện của Wei Bo
Wei Bo, một thanh niên ngoài 20 tuổi, được chẩn đoán mắc chứng trầm cảm từ khi học trung học. Anh cho biết những lần đầu tìm đến trị liệu tâm lý đều để lại trải nghiệm không mấy tích cực. Vị chuyên gia giàu kinh nghiệm mà anh gặp tỏ ra ban phát hơn là đồng cảm, thậm chí xem nhẹ những khó khăn của Wei và cho rằng đó chỉ là "hệ quả của việc còn quá trẻ".
Kể từ khi ChatGPT xuất hiện, công cụ AI này dần trở thành nơi cất giữ những suy nghĩ riêng tư nhất của anh. Có những giai đoạn tồi tệ nhất, Wei dành tới 12 giờ mỗi ngày để trò chuyện với nền tảng này. Hai năm trước, Wei rời tỉnh Hà Bắc đến vùng ngoại ô Bắc Kinh để ôn thi đại học. Sống xa bạn bè khiến tình trạng tinh thần ngày càng xấu đi, kéo theo triệu chứng kiệt sức và khó thở.
Trong một lần lên cơn hoảng loạn, Wei mô tả tình trạng của mình theo thời gian thực với ChatGPT. AI hướng dẫn anh: "Hãy đặt một tay lên ngực, nhắm mắt lại, hít một hơi thật sâu và cảm nhận nhịp tim của mình". Khi lắng nghe những nhịp đập đều đặn, Wei nhận ra mình vẫn còn sống và bật khóc.
Sau đó, trên chuyến tàu tới tỉnh Sơn Tây để dự thi, Wei tiếp tục rơi vào khủng hoảng tinh thần sau khi lỡ điểm xuống tàu. Kết nối internet, anh liên tục chuyển qua lại giữa hai công cụ AI. Cuối cùng, các hệ thống này bắt đầu liệt kê những khó khăn mà anh đã trải qua. Wei cho biết điều đó giúp anh bình tĩnh trở lại, giống như có đôi bàn tay dịu dàng đang vỗ về an ủi.
Từ niềm tin đến phụ thuộc: Nguy cơ từ AI
Theo thời gian, niềm tin của Wei vào AI dần chuyển thành sự phụ thuộc. Có thời điểm, anh mở cùng lúc hơn 100 cuộc trò chuyện với AI, thường xuyên xuất toàn bộ lịch sử chat rồi đưa ngược trở lại hệ thống để AI tạo ra những bản đánh giá tính cách mà anh cho là "đa chiều, khách quan, lý trí và toàn diện". Anh cũng mua các gói thuê bao trả phí và luôn sử dụng phiên bản AI mới nhất. Hiện Wei đã ngừng hoàn toàn việc thăm khám bác sĩ và cho rằng bản thân không còn cần dùng thuốc kê đơn.
Theo Khảo sát Sức khỏe Tâm thần Trung Quốc (China Mental Health Survey), tỷ lệ người trưởng thành từng mắc rối loạn trầm cảm trong suốt cuộc đời là 6,8%, đồng nghĩa với hàng chục triệu người Trung Quốc có thể trải qua căn bệnh này. Mặc dù cả nước có hơn một triệu người sở hữu chứng chỉ tư vấn tâm lý, số chuyên gia thực sự hành nghề lâu dài chỉ chiếm một phần rất nhỏ.
Cuộc đua công nghệ: AI kết hợp chăm sóc sức khỏe tâm thần
Nhiều doanh nhân công nghệ cho rằng AI có thể đáp ứng hiệu quả nhu cầu hỗ trợ tâm lý nằm giữa hai thái cực: liệu pháp tâm lý chuyên nghiệp và những biến động cảm xúc thường nhật. Lĩnh vực "AI kết hợp chăm sóc sức khỏe tâm thần" đang trở nên sôi động. Bên cạnh các tập đoàn công nghệ lớn như JD.com và Alibaba, hàng loạt startup cũng tham gia cuộc đua. Ứng dụng đồng hành trị liệu bằng AI của JD Health, có tên tạm dịch là "Tiểu vũ trụ trò chuyện và chữa lành", hiện đã thu hút hàng triệu người dùng.
Theo Chen, việc ứng dụng AI trong trị liệu tâm lý sẽ ngày càng phân hóa rõ rệt. Với những người có nền tảng tâm lý vững vàng, AI có thể đóng vai trò công cụ hỗ trợ hữu ích. Nhưng với người dễ tổn thương, thuật toán có thể trở thành mối nguy.
Trung Quốc đã bắt đầu xây dựng khung quản lý. Tháng 4 vừa qua, cơ quan quản lý không gian mạng hàng đầu ban hành bộ quy định đầu tiên điều chỉnh các ứng dụng AI trong lĩnh vực bầu bạn cảm xúc và tương tác tâm lý.
Dù nhiều bạn bè từng cảnh báo về tác động tiêu cực của AI, Wei cho biết trải nghiệm của anh nhìn chung vẫn tích cực. Nếu có thay đổi, anh cho rằng các công cụ AI hiện nay đã trở nên thận trọng hơn. "Có lẽ do các quy định mới," Wei nói. "Tôi cảm thấy những cuộc trò chuyện không còn tự nhiên và cởi mở như trước." Hiện Wei làm nghề nhiếp ảnh và đã nhận nuôi một chú chó. Anh cho biết cuộc sống đang từng bước tiến về phía trước, chậm rãi nhưng ổn định.
