Trong vài năm qua, AI tạo sinh (Generative AI) đã chuyển từ công nghệ gây tò mò thành hạ tầng cốt lõi của môi trường làm việc. AI có khả năng viết, tóm tắt, dịch thuật, lập trình và phân tích dữ liệu, giúp nhiều công việc diễn ra nhanh hơn, rẻ hơn và ngày càng tự động hóa. Theo Báo cáo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), đến năm 2030, công nghệ, biến động nhân khẩu học và bất định toàn cầu sẽ làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động.
Dự báo thị trường lao động 2030
Báo cáo WEF dự báo khoảng 170 triệu việc làm mới sẽ được tạo ra, 92 triệu việc làm bị thay thế và gần 40% kỹ năng hiện nay sẽ phải thay đổi hoặc trở nên lỗi thời. Các cuộc thảo luận tại WEF cũng chỉ ra nhu cầu ngày càng lớn đối với những công việc liên quan đến AI, cùng các năng lực như hiểu biết về AI, khả năng đánh giá và đưa ra phán đoán.
Vai trò mới của con người
Thay vì nhìn nhận AI và con người như hai lực lượng đối lập, sự thay đổi lớn nhất đang diễn ra bên trong quy trình làm việc. Khi AI ngày càng mạnh, nó đảm nhận phần thực thi: xử lý thông tin, tạo nội dung, tối ưu phương án và tự động hóa. Giá trị con người dịch chuyển sang các công việc trước và sau thực thi – nơi bối cảnh, trách nhiệm và niềm tin quyết định liệu AI có tạo ra giá trị thực sự hay không. Con người tập trung vào việc xác định đúng vấn đề, thiết kế cách AI hoạt động, đánh giá kết quả trong bối cảnh thực tế và quyết định bước tiếp theo.
Mô hình làm việc mới
Trong kỷ nguyên AI, quy trình làm việc truyền thống thay đổi. Lấy chuỗi cung ứng làm ví dụ: AI dự báo nhu cầu thị trường nhanh chóng, nhưng trước đó con người phải quyết định phạm vi dự báo, mức độ dịch vụ, ràng buộc từ nhà cung cấp và mức tồn kho chấp nhận được. Sau khi AI đưa ra kết quả, con người quyết định liệu dự báo có đủ cơ sở để điều chỉnh sản xuất, mua hàng hay cam kết với khách hàng. Trong kho hàng, AI và robot hỗ trợ vận hành, nhưng người giám sát nhận ra yếu tố hệ thống không thấy: nền nhà ướt, nhân viên thời vụ chưa quen việc, hay chuyển động robot khiến con người không an toàn.
Hai vai trò mới: Kiến trúc sư AI và Người giám hộ AI
Kỷ nguyên AI hình thành hai vai trò: Kiến trúc sư công việc AI (AI Work Architect) xác định mục tiêu, phạm vi, dữ liệu, giới hạn rủi ro và quyết định phần việc giao cho AI hay con người. Người giám hộ AI (AI Steward) đánh giá kết quả trong bối cảnh thực tế, xem xét tác động đến con người và tổ chức trước khi chấp nhận, điều chỉnh hay từ chối. Đây không chỉ là vai trò kỹ thuật mà còn là trách nhiệm mới của con người.
Chu trình làm việc mới
Hai vai trò trên tạo thành chu trình: con người chuyển vấn đề thực tế thành mục tiêu và dữ liệu cho AI; AI thực hiện phân tích, tối ưu và tự động hóa; con người đánh giá kết quả, quyết định hành động và bổ sung bài học vào chu trình. AI không thay thế con người mà nâng vai trò lên mức cao hơn: thiết kế công việc, quản trị rủi ro, đưa ra phán đoán và chịu trách nhiệm cuối cùng để AI tạo ra giá trị thực sự. (Theo World Economic Forum)
