Sau thành công của DeepSeek, mô hình AI mã nguồn mở Kimi K3 của startup Trung Quốc Moonshot AI tiếp tục gây chấn động toàn ngành. Với 2.800 tỷ tham số, K3 đạt hiệu suất tiệm cận các hệ thống tiên tiến nhất như GPT-5.6 Sol của OpenAI và Claude Fable 5 của Anthropic trong nhiều bài đánh giá chuẩn, thu hẹp khoảng cách giữa AI Trung Quốc và Mỹ.
Mô hình mở trọng số cho toàn cầu
Không giống các mô hình độc quyền của Mỹ, Kimi K3 được phát hành dưới dạng mã nguồn "mở trọng số" (open-weight). Điều này cho phép nhà phát triển trên toàn cầu tự do tải xuống, tinh chỉnh và chạy trên máy chủ riêng mà không mất phí. "Trọng số" là tập hợp tham số quyết định cách mô hình xử lý dữ liệu và tạo kết quả. Khi trọng số được công khai, người dùng có thể điều chỉnh hệ thống AI cho các lĩnh vực cụ thể như y học hay an ninh mạng. Cách tiếp cận này khác với AI đóng, nơi mô hình vận hành trên hệ thống nhà cung cấp.
Tuy nhiên, Kimi K3 không hoàn toàn "mở" theo định nghĩa phần mềm mã nguồn mở. Các thành phần cốt lõi như dữ liệu huấn luyện, mã nguồn và kiến trúc mô hình vẫn được giữ kín. "Một bộ trọng số miễn phí không có nghĩa là một dịch vụ AI miễn phí. Công ty có thể miễn phí mô hình trọng số mở, nhưng vẫn kiếm tiền từ các tầng khác của hệ thống", Chinmayi Sharma, giáo sư tại trường luật Fordham, giải thích.
Chiến lược hệ sinh thái và thị phần tăng vọt
Việc công khai mô hình là vũ khí cạnh tranh sắc bén. Mô hình mở trọng số thu hút hàng loạt công ty và nhà phát triển, hình thành hệ sinh thái công cụ và hạ tầng. Adina Yakef, nhà nghiên cứu tại Hugging Face, cho biết nhiều mô hình được tung ra với giấy phép thoáng, giúp doanh nghiệp dễ dàng tích hợp vào sản phẩm thương mại. Theo nghiên cứu của OpenRouter, các hệ thống AI mã nguồn mở của Trung Quốc đã mở rộng thị phần hàng tuần từ 1,2% lên gần 1/3 tổng mức sử dụng trên nền tảng này trong một số tuần.
Điều này tạo bài toán hóc búa cho các gã khổng lồ AI Mỹ. Nếu nhà phát triển xây dựng công cụ xoay quanh mô hình mở như Kimi K3, trọng tâm ngành có thể dịch chuyển khỏi các nền tảng độc quyền như Gemini, Claude và ChatGPT. Đã có dấu hiệu một số công ty Mỹ chuyển hướng sang mô hình Trung Quốc rẻ hơn.
Áp lực lên các ông lớn và cuộc chiến chính sách
Sự trỗi dậy của AI mở Trung Quốc gây áp lực nội bộ lên OpenAI và Anthropic. Một liên minh 25 công ty công nghệ gồm IBM, Microsoft, Meta, Nvidia, Perplexity và Palantir đã ký thư ngỏ kêu gọi Chính phủ Mỹ ủng hộ AI mở trọng số thay vì áp đặt hạn chế mới. "Mô hình AI mở trọng số là yếu tố sống còn để đảm bảo vị thế dẫn đầu của Mỹ và ngăn chặn sức mạnh công nghệ tập trung vào tay số ít", theo các công ty này. Google, OpenAI và Anthropic vắng mặt trong danh sách.
New York Times nhận định đây là cuộc đua mới về AI, người chiến thắng sẽ nắm quyền kiểm soát công nghệ. Anthropic và OpenAI đã chi hàng tỷ USD phát triển mô hình đóng, không chia sẻ thông tin tạo ra chúng. Trong khi đó, các công ty AI Trung Quốc tiếp tục phát huy thành công của DeepSeek, dần thu hẹp khoảng cách với đối thủ Mỹ.
