Câu chuyện về việc trí tuệ nhân tạo (AI) giúp "dân chủ hóa tri thức" nghe qua có vẻ hấp dẫn, nhưng liệu có thực sự đúng? Giáo sư Erik Brynjolfsson, Giám đốc Phòng thí nghiệm Kinh tế Kỹ thuật số tại Đại học Stanford, cùng cộng sự đã theo dõi hơn năm nghìn nhân viên chăm sóc khách hàng được hỗ trợ bởi AI. Kết quả cho thấy những nhân viên mới vào nghề tăng năng suất tới 34%, trong khi những người có kinh nghiệm trên hai năm hầu như không cải thiện. Với những người lạc quan, đây là bằng chứng cho thấy AI thu hẹp khoảng cách kỹ năng.
Thực tế đằng sau con số năng suất
Tuy nhiên, các nhà kinh tế học chỉ ra rằng thí nghiệm chỉ kéo dài sáu tháng, tập trung vào một công việc cụ thể trên nền tảng do người khác sở hữu. Năng suất tăng là thật, nhưng đó là năng suất "đi thuê". Nếu nhà cung cấp thay đổi điều khoản, tăng giá gấp mười lần, hoặc đơn giản rút quyền truy cập, lợi thế này có thể biến mất chỉ sau một đêm. Như vậy, người lao động sử dụng AI ngày nay có điểm tương đồng với công nhân nhà máy thế kỷ 19: họ tăng năng suất vượt trội so với lao động thủ công, nhưng không sở hữu phương tiện sản xuất.
Sức mạnh tính toán: Phương tiện sản xuất mới
Vấn đề cốt lõi là sức mạnh tính toán (compute) - phương tiện sản xuất mới - đang tập trung chưa từng có. Trên toàn cầu, chỉ khoảng năm đến bảy tổ chức có đủ năng lực huấn luyện một mô hình AI hàng đầu, ít hơn số quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân. Mỗi lần huấn luyện tiêu tốn từ 100 triệu USD trở lên, và lượng compute cần thiết tăng gấp đôi sau mỗi sáu tháng. Dầu mỏ, điện, internet, dù ở thời kỳ tập trung nhất, cũng phân tán hơn nhiều. Lần đầu tiên trong lịch sử công nghiệp, một yếu tố sản xuất nền tảng được nắm giữ bởi chỉ vài tập đoàn lớn.
Đường cong đòn bẩy AI
Người dùng AI miễn phí chỉ có công cụ trả lời nửa vời, không nhớ ngữ cảnh. Người trả 20 USD mỗi tháng có mô hình tốt hơn 3-5 lần. Với 200 USD, bạn có hơn 50 lần sức mạnh, đủ để agent thay thế cả một đội ngũ. Doanh nghiệp chi 20.000 USD mỗi tháng được trang bị cả hệ sinh thái chuyên biệt với mô hình tinh chỉnh theo dữ liệu riêng. Cùng một giờ lao động, người ở bậc trên tạo giá trị gấp hàng chục lần người ở bậc dưới, không phải vì họ giỏi hơn, mà vì họ có công cụ vượt trội.
Bối cảnh Việt Nam
Doanh thu dịch vụ công nghệ thông tin và xuất khẩu phần mềm của Việt Nam ước tính khoảng 10 tỷ USD, phần lớn là gia công cho Mỹ và Nhật Bản. Đây là lĩnh vực chịu tác động mạnh của AI. Lao động trí thức xuất khẩu, từng là cánh cửa vươn lên của tầng lớp trung lưu, đang đứng trước lằn ranh đỏ. Phía dưới họ, những người trẻ ở vùng sâu, vùng xa, không có thẻ thanh toán quốc tế, không đủ tiếng Anh để khai thác công cụ tốt nhất, thậm chí không biết đến đường cong đòn bẩy.
Bài học lịch sử
Lịch sử đã chứng minh: trong mọi cuộc cách mạng công nghệ, phần giá trị thặng dư tăng thêm hiếm khi chảy đều về phía người lao động. AI sẽ không tự thay đổi quy luật ấy, mà còn có thể tăng tốc bất bình đẳng. Câu hỏi đặt ra: ai đang sở hữu nhà máy điện của tương lai, và phần còn lại dùng năng lượng ấy để tạo ra điều gì cho chính họ? Lời hứa "AI dân chủ hóa tri thức" có thể đúng trong thời gian đầu, nhưng tương lai sẽ được quyết định bởi ai sở hữu AI, không phải ai biết dùng nó giỏi hơn. Một câu chuyện cũ đang được kể lại bằng hình thức mới.
