Có lẽ cũng bởi thế, nên chẳng mấy ai tự đặt cho mình câu hỏi tưởng như giản đơn: Chúng ta sẽ làm thế nào, khi máy tính cá nhân của mình “trục trặc” do đang dùng phần mềm không có bản quyền? Khi còn ở tầng gia công đơn giản, với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, sở hữu trí tuệ đôi khi vẫn bị xem như “chi phí phát triển”. Thế nhưng, trong thế giới hiện tại, câu chuyện bản quyền và sở hữu trí tuệ không còn “đơn giản” như vậy nữa! Thế giới đang chuyển rất nhanh từ cạnh tranh bằng chi phí thấp sang cạnh tranh bằng tiêu chuẩn, công nghệ và mức độ đáng tin cậy của chuỗi cung ứng. Điều đó có nghĩa: Mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào lao động giá rẻ, ưu đãi đầu tư và xuất khẩu quy mô lớn của Việt Nam đang bắt đầu chạm tới “ngưỡng giới hạn” trước một thế giới ngày càng đặt nặng tiêu chuẩn và an ninh kinh tế.
Chiến dịch toàn quốc chống xâm phạm sở hữu trí tuệ
Cũng vì thế, ngay sau khi bị Mỹ đưa vào nhóm quốc gia có mức giám sát cao nhất về sở hữu trí tuệ - (Priority Foreign Country - PFC), Chính phủ Việt Nam đã phát động chiến dịch toàn quốc chống xâm phạm sở hữu trí tuệ một cách rất quyết liệt. Cụ thể, với Công điện số 38/CĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ ấn định, cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ là từ ngày 7/5 đến hết ngày 30/5. Đặc biệt, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu các cơ quan chức năng tăng mạnh việc kiểm soát các hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ. Đồng thời yêu cầu Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao đẩy mạnh điều tra, truy tố và xét xử một số vụ án sở hữu trí tuệ điển hình để tăng tính răn đe.
Động thái trong bối cảnh phát triển công nghệ cao
Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai quyết liệt Nghị quyết số 57-NQ/TW với tham vọng phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, doanh nghiệp công nghệ số và nền kinh tế đổi mới sáng tạo, động thái này là quyết tâm rất đáng ghi nhận. Bởi, nếu Việt Nam bị coi như một mắt xích “rủi ro cao”, thì cái giá phải trả có thể không nằm ở vài danh mục thuế trước mắt, mà ở sự dè dặt của dòng vốn công nghệ cao và niềm tin của các đối tác lớn. Thực tế, với một nhà đầu tư vào lĩnh vực bán dẫn, phần mềm hay AI, điều họ quan tâm không chỉ là giá thuê đất đắt hay rẻ, ưu đãi thuế nhiều hay ít, mà hơn tất cả là bí mật công nghệ có được bảo vệ không, dữ liệu có an toàn hay không, bằng sáng chế của họ có thật sự được coi trọng hay không?
Áp lực từ thặng dư thương mại với Mỹ
Mặt khác, chỉ riêng năm 2025, thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ đã lên tới gần 180 tỷ USD, một con số đủ lớn để cường quốc ấy phải “nhướn mày”. Thế nên, trong bối cảnh Mỹ đang siết xuất xứ hàng hóa, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và giảm phụ thuộc vào các quốc gia như Trung Quốc hay Ấn Độ, thì bất kỳ hồ sơ nào của Việt Nam, từ dữ liệu, thương mại điện tử có liên quan sở hữu trí tuệ... đều có nguy cơ bị liệt vào diện “đặc biệt chú ý”.
Bài học từ các nền kinh tế khác
Thực tế minh chứng: Nhiều nền kinh tế chỉ thật sự siết chặt bảo vệ sở hữu trí tuệ khi doanh nghiệp của chính nền kinh tế đó bắt đầu sở hữu công nghệ, phần mềm, dữ liệu và bằng sáng chế của chính mình. Nghĩa là, chỉ khi ở vị thế “bên cần được bảo vệ” thay vì vai trò “người vi phạm”, vấn đề sở hữu trí tuệ mới được đặt đúng vị trí tương xứng. Khi đó, nhu cầu bảo vệ sở hữu trí tuệ sẽ trở thành nhu cầu tự thân của doanh nghiệp và nền kinh tế. Và do vậy, điều Việt Nam cần nhất lúc này có lẽ không chỉ là chống vi phạm bản quyền, mà là xây dựng một nền kinh tế có thể “sống được” bằng công nghệ, dữ liệu và sáng tạo của riêng mình.
