Dưới danh nghĩa các hội sách cũ hay chương trình xả kho thanh lý, sách giả, sách lậu đang len lỏi vào các hội chợ, khu dân cư đông đúc bằng những thủ đoạn vô cùng tinh vi. Theo chân đại diện NXB Kim Đồng trong vai những khách hàng tìm mua sách, phóng viên đã lạc vào một "ma trận" sách lậu quy mô lớn tại khu vực phố Văn Tân (phường Hoàng Liệt, TP Hà Nội).
Mục sở thị ma trận sách lậu
Gian hàng này nằm trong khuôn khổ một hội chợ kéo dài từ ngày 28/4 đến 8/5, thu hút sự chú ý của đông đảo người dân nhờ những tấm biển quảng cáo đầy mời gọi như “giảm giá 45-50%”, “đồng giá 10K, 15K”... Đủ mọi thể loại sách từ thiếu nhi đến sách chuyên ngành, kỹ năng, văn học, kinh tế, chính trị… đều được bày bán công khai. Tác phẩm của nhiều tác giả tên tuổi như Nguyễn Nhật Ánh, Tô Hoài… cùng logo của các đơn vị xuất bản lớn đều bị mạo danh một cách tinh vi.
Không ít người mua do bị thu hút bởi mức giá rẻ đã không ngần ngại chọn cả bộ thay vì mua lẻ từng cuốn. Khi được hỏi, một số khách hàng thừa nhận họ hoàn toàn không nhận ra mình đang mua sách in lậu. Một số khác lại tặc lưỡi cho qua vì tiêu chí "ưu tiên giá thành". Tuy nhiên, bên cạnh tâm lý ham rẻ, vẫn còn đó những nỗi lo canh cánh về chất lượng nội dung bị làm sai lệch. Chị Hà Thị Q. (Hoàng Liệt, Hà Nội) vừa tỉ mẩn lựa chọn vài cuốn truyện tranh lịch sử cho con trai đang học lớp 4, vừa đắn đo. Dù mức giá rẻ là một điểm cộng, nhưng chị không khỏi lo lắng về những sai lệch có thể xảy ra trong các ấn phẩm không chính thống này. Chị Q. bày tỏ: “Sách về lịch sử mà nội dung chỉ cần sai lệch chi tiết nhỏ cũng cực kỳ nguy hiểm, nhất là khi trẻ nhỏ tiếp nhận những thông tin đó như một kiến thức nền tảng”.
Thiệt hại trầm trọng
Trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Lê Việt Hà - Trưởng phòng Kinh doanh NXB Kim Đồng - cho biết tại nhiều khu hội chợ hiện nay, không khó để bắt gặp những gian hàng trưng biển “Hội sách cũ” với những lời chào mời hấp dẫn như đồng giá vài nghìn đồng hoặc giảm giá sâu đến 50%. Tuy nhiên, đây thực chất là một sự biến tướng tinh vi để tiêu thụ sách giả ngay giữa lòng các khu dân cư. Các đối tượng này thường không bán sách đã qua sử dụng thực sự mà trà trộn những bản in mới chất lượng kém, sau đó cố tình làm bẩn hoặc để bụi bặm nhằm đánh tráo khái niệm sách cũ.
Dù mang logo NXB Kim Đồng và được bày bán tràn lan, nhưng đại diện NXB Kim Đồng xác nhận các tập truyện tranh Doraemon này đều là sách lậu. Dù gắn mác giảm giá sâu, mức giá cuối cùng mà người dân phải trả vẫn thường cao hơn giá niêm yết tại các hệ thống nhà sách chính thống từ 20% đến 30% do các đối tượng đã cố tình đẩy giá bìa lên cao trước khi quảng bá. Theo bà Hà, khác với sách thật được kiểm duyệt kỹ lưỡng, sách lậu tại các điểm bán này bộc lộ rõ sự cẩu thả trong sản xuất với giấy in chất lượng thấp, chữ in nhem nhuốc và nhiều trang bị cắt xén xộc xệch, thậm chí chỉ như một phiên bản phô tô.
Đáng ngại hơn, các nhóm này hoạt động với mật độ dày đặc nhưng không cố định, thường chỉ xuất hiện từ một tuần đến 10 ngày tại một địa điểm rồi lập tức di chuyển sang nơi mới để tránh sự chú ý của cơ quan chức năng. Thông qua việc chạy quảng cáo rầm rộ trên các hội nhóm cư dân mạng xã hội, họ dễ dàng thu hút người ham rẻ mà không hề hay biết mình đang tiếp tay cho hàng kém chất lượng.
Bà Hà cho rằng sự lỏng lẻo trong khâu quản lý của các hội chợ, khu chung cư đang vô tình trở thành kẽ hở cho vấn nạn này hoành hành. Chỉ vì một khoản phí thuê nhỏ, nhiều đơn vị đã bỏ qua việc kiểm tra hồ sơ pháp lý, nguồn gốc hàng hóa và giấy phép kinh doanh của bên bán. Đối với nhà xuất bản, sách lậu gây thiệt hại tính bằng hàng tỷ đồng. “Có những đầu sách chiến lược của NXB Kim Đồng trước đây đạt doanh số hàng vạn cuốn mỗi năm, nhưng nay chỉ còn giữ được khoảng 30% do bị sách lậu bóp nghẹt. Việc tác phẩm vừa ra mắt vài tháng đã bị làm giả không chỉ gây thiệt hại về doanh thu mà còn khiến đội ngũ tác giả và những người sáng tạo nội dung rơi vào tâm lý nản lòng, đe dọa trực tiếp đến sự phát triển bền vững của nền văn học nước nhà”, bà Hà chia sẻ.
Vòng lẩn quẩn “bắt cóc bỏ đĩa”
Dù các đơn vị như NXB Kim Đồng đã chủ động phối hợp kiểm tra định kỳ và đột xuất tại Hà Nội và nhiều tỉnh, thành khác nhưng vấn nạn sách lậu vẫn như "vòi bạch tuộc" cắt chỗ này lại mọc chỗ khác. Bà Việt Hà thẳng thắn chỉ ra công tác xử lý hiện nay mới chỉ giải quyết được phần ngọn và đang rơi vào tình trạng "bắt cóc bỏ đĩa". Nguyên nhân đầu tiên nằm ở mức phạt hành chính quá thấp, thường chỉ dao động từ 5 đến 20 triệu đồng. “Con số này hoàn toàn không tương xứng, chỉ như muối bỏ bể so với khoản lợi nhuận khổng lồ mà các đối tượng thu lại từ việc kinh doanh sách giả trên diện rộng. Chính sự chênh lệch này khiến các đơn vị vi phạm sẵn sàng nộp phạt để tiếp tục hoạt động”, bà Hà nói.
Các đối tượng làm sách lậu tìm cách lách luật, đối phó tinh vi. Thay vì tích trữ kho hàng lớn tại điểm bán, họ chỉ trưng bày số lượng nhỏ, khoảng 5-10 cuốn cho mỗi đầu sách. Thủ đoạn này nhằm mục đích lách quy định về số lượng tang vật bị phát hiện, từ đó đảm bảo mức phạt tiền luôn nằm ở khung thấp nhất nếu chẳng may bị lực lượng chức năng kiểm tra. Bà Hà kiến nghị cần phải có những biện pháp quyết liệt và mang tính răn đe cao hơn. Các cơ quan chức năng cần xem xét áp dụng hình phạt truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc xử phạt thật nặng ngay cả khi chỉ phát hiện một số lượng nhỏ sách không rõ nguồn gốc. “Chỉ khi khung hình phạt đủ sức gây áp lực lên sự tồn vong của các đường dây sách lậu, chúng ta mới có hy vọng chấm dứt vòng lặp vi phạm và bảo vệ sự tôn nghiêm của ngành xuất bản”, bà Hà nhấn mạnh.
