Nghị định 174 năm 2026 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2026, đã nâng mức phạt đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội lên đến 50 triệu đồng cho nhóm hành vi nghiêm trọng, kèm theo biện pháp khóa tài khoản và kênh nội dung. So với Điều 101 của Nghị định 15 năm 2020 trước đây, mức phạt gần như được tăng gấp đôi. Tuy nhiên, những thuật ngữ nền tảng như "thông tin sai sự thật", "gây hoang mang trong nhân dân", "xúc phạm uy tín cơ quan, tổ chức" vẫn để ngỏ như cũ, không có tiêu chí nhận diện cụ thể.
Bối cảnh vi phạm và xử phạt
Vào tháng 5 năm 2025, một phụ nữ ở Tiền Giang bị xử phạt 7,5 triệu đồng vì bình luận trên mạng xã hội dưới bài viết về việc tại sao tỉnh sáp nhập lấy tên Đồng Tháp và đặt trung tâm hành chính - chính trị tại thành phố Mỹ Tho. Cơ quan công an kết luận bình luận đó xúc phạm uy tín cơ quan nhà nước và xử phạt theo điểm a khoản 1 Điều 101 Nghị định 15 năm 2020.
Đầu năm 2026, nhiều người dùng mạng xã hội ở Đà Nẵng, Hưng Yên, Hà Tĩnh bị xử phạt cùng mức tiền 7,5 triệu đồng vì tương tác với fanpage của L.T.K, người vừa bị tuyên 17 năm tù theo Điều 117 Bộ luật Hình sự 2015.
Những câu hỏi chưa có lời đáp
Vậy người dân ý kiến biểu đạt, tương tác đến mức nào thì bị xem là tiếp tay phát tán? Bình luận một câu là vi phạm hay phải kèm lời ủng hộ? Thả biểu tượng cảm xúc có bị xem là vi phạm?... Những câu hỏi tưởng đơn giản đó nhưng không có lời đáp trong văn bản pháp luật hiện hành. Nhiều cá nhân bị xử phạt vì thông tin sai sự thật.
Thực trạng và góc nhìn pháp lý
Câu chuyện ấy lặp đi lặp lại trong hàng trăm vụ xử phạt mạng xã hội mà tôi theo dõi. Người vi phạm thường không phải kẻ xấu có chủ đích, mà có thể là người dân bình thường trong lúc bức xúc nhất thời đã viết ra một câu họ không tự kiểm soát kịp. Khi cả luật sư hành nghề lâu năm cũng phải dè dặt với những câu hỏi như vậy, người dân biết dựa vào đâu?
Điều 25 Hiến pháp 2013 ghi nhận quyền tự do ngôn luận của công dân. Điều 28 ghi nhận quyền tham gia quản lý nhà nước, kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền... Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, sửa đổi năm 2020, yêu cầu hành vi vi phạm phải được quy định rõ trong văn bản, công dân phải có khả năng biết trước cái gì bị cấm trước khi bị xử phạt. Đó là nguyên tắc nền của một nhà nước pháp quyền.
Mức phạt cao cần đi kèm chuẩn mực rõ
Mức phạt 50 triệu chỉ chính đáng khi đi kèm chuẩn mực rõ về hành vi bị cấm. Thiếu chuẩn rõ, mức phạt càng cao, gánh nặng phán xét càng dịch chuyển từ văn bản pháp luật sang người thi hành tại cơ sở. Hệ quả tất yếu, người tử tế nhất sẽ chọn im lặng. Họ không có thời gian tranh cãi với cơ quan chức năng, không có tiền triệu để đóng phạt cho một dòng bình luận. Im lặng đó không tạo ra đoàn kết, càng không làm giảm tin giả. Trong khi đó, tin giả do các tài khoản ẩn danh phát tán xuyên biên giới có chủ đích vốn đã đứng ngoài chế tài hành chính.
Nghịch lý của việc góp ý chính sách
Một câu hỏi mà hiện chưa có câu trả lời rõ ràng, đó là người dân có thể góp ý chính sách ở đâu cho an toàn. Cổng thông tin lấy ý kiến tồn tại nhưng ít người biết. Tiếp xúc cử tri thường một năm đôi ba lần. Mạng xã hội trở thành nơi gần như duy nhất công dân bình thường có thể bày tỏ ý kiến về một quyết định hành chính và cũng là nơi rủi ro pháp lý cao nhất. Nghịch lý này không thể giải quyết bằng cách nâng mức phạt.
Một bình luận giận dữ về việc tỉnh mình bị đổi tên, một thắc mắc tại sao trung tâm hành chính đặt ở nơi xa, đó có thể là phản ứng tự nhiên của công dân khi quyết định liên quan trực tiếp tới mình mà không được giải thích đầy đủ. Phản ứng đó có thể vụng về, có thể quá lời, nhưng không tự thân là tội.
Kiến nghị: Cần hướng dẫn cụ thể
Trước khi áp chế tài 50 triệu đồng lên đời sống một người bình thường, cơ quan có thẩm quyền cần hướng dẫn cụ thể về tiêu chí nhận diện những thuật ngữ nền tảng như thông tin sai sự thật, gây hoang mang trong nhân dân, xúc phạm uy tín cơ quan, tổ chức... bao gồm ranh giới nằm đâu và bằng cách nào người dân biết được ranh giới đó trước khi bị phạt.
