Hành trình tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ
Suốt hơn 50 năm, tài sản quý giá nhất mà gia đình liệt sĩ Lương Bá Nho (thôn Bình An, xã Tiền Phong, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang cũ) lưu giữ chỉ là một tấm ảnh truyền thần đã úa màu. Trong ký ức của người thân, ông mãi là chàng trai nhỏ nhắn, hiền lành, học giỏi và giàu lòng yêu nước. Dù chiến tranh đã lùi xa, khát vọng tìm được nơi an nghỉ của ông để đưa về đoàn tụ với cha mẹ vẫn luôn đau đáu trong lòng cả gia đình.
Liệt sĩ Lương Bá Nho sinh năm 1951 trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Sau khi tốt nghiệp phổ thông, ông theo học Trường Công nghiệp Bắc Ninh. Năm 1970, khi mới hơn 19 tuổi và đang là sinh viên năm thứ hai, ông tình nguyện lên đường nhập ngũ. Đó cũng là cái Tết cuối cùng ông được trở về nhà. Ông chỉ ở với gia đình đúng một ngày rồi lên đường. Buổi sáng chia tay lúc 7 giờ, trong màn mưa phùn se lạnh, chỉ có vài người em đưa ông ra đầu làng. Người em trai vẫn còn nhớ như in hình ảnh người anh mang trên vai chiếc ba lô cùng chiếc sọt đá nặng khoảng 15kg do cha tự tay đan để luyện sức khỏe trước ngày hành quân.
Chỉ một lá thư và giấy báo tử
Kể từ lần chia tay ấy, gia đình không còn nhận thêm bất cứ tin tức nào ngoài một lá thư chúc Tết gửi về. Trong lá thư thấm đẫm tình yêu quê hương, ông từng nhắc về nơi "núi rừng xanh biếc", nơi cha mẹ đã tần tảo nuôi các con khôn lớn bằng từng mớ rau, con cua, con cá bán ngoài chợ. Ông hẹn ngày đất nước thống nhất sẽ trở về phụng dưỡng cha mẹ, chăm lo cho các em. Nhưng lời hẹn ấy mãi mãi không thể thực hiện. Ngày 7/9/1970, liệt sĩ Lương Bá Nho hy sinh vì sốt rét khi đang hành quân qua Campuchia. Người anh họ, cũng là đồng đội, đã cõng anh vào bệnh viện và trực tiếp lo hậu sự. Ít lâu sau, gia đình nhận được giấy báo tử. Khi ấy, người em trai là Lương Bá Doanh mới 14 tuổi, vẫn không quên hình ảnh cha mẹ khóc cạn nước mắt trước hung tin.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, gia đình vẫn không biết chính xác ông nằm lại nơi đâu. Trước khi qua đời năm 1993, mẹ ông vẫn đau đáu dặn các con: "Phải tìm bằng được anh, đưa anh về quê hương để đoàn tụ cùng bố mẹ nơi chín suối". Lời trăn trối ấy trở thành tâm nguyện của nhiều thế hệ trong gia đình. Dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, họ vẫn không ngừng tìm kiếm. Gia đình nhiều lần vào Quân khu 7, Quân khu 9 để dò hỏi thông tin. Năm 2017, cả 5 anh em tiếp tục hành trình tìm kiếm theo sự chỉ dẫn của đồng đội cũ. Đến năm 2023, khi có thông tin một số liệt sĩ được quy tập về Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ (Gia Lai), gia đình tiếp tục liên hệ với cơ quan chức năng để đối chiếu danh sách, nhưng danh tính vẫn chưa thể xác nhận.
Bước ngoặt từ công nghệ ADN
Bước ngoặt đến vào năm 2024, khi Bộ Công an triển khai chương trình thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ trên phạm vi toàn quốc. Hai người em trai trực tiếp tham gia lấy mẫu máu với niềm hy vọng mong manh sau nhiều thập kỷ chờ đợi. Thông qua công tác giám định ADN do Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội phối hợp với Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06) tỉnh Bắc Ninh thực hiện, danh tính liệt sĩ được xác nhận trùng khớp với mẫu ADN của thân nhân. Kết quả giám định đã mang đến niềm hạnh phúc vỡ òa. Hài cốt đang được quy tập tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ chính là liệt sĩ Lương Bá Nho.
Nghẹn ngào trong ngày nhận kết quả, người em trai xúc động chia sẻ: "Chúng tôi vẫn luôn mơ ước được gặp lại anh. Giờ đây, điều tưởng chừng không thể đã trở thành sự thật. Cảm ơn những người đã không bỏ cuộc cùng gia đình". Sau hơn nửa thế kỷ mòn mỏi đi tìm, tâm nguyện của cha mẹ và cả gia đình cuối cùng đã trở thành hiện thực.
Niềm vui khác từ Nghệ An
Không chỉ gia đình liệt sĩ Lương Bá Nho, gia đình liệt sĩ Đậu Duy Đào (xóm Đồng Mè, xã Giang Sơn Đông, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An cũ) cũng đã đón nhận niềm vui tương tự khi kết quả giám định ADN xác nhận đúng danh tính người thân sau nhiều thập kỷ thất lạc. Ông Đậu Duy Thanh - em ruột liệt sĩ, kể rằng ngay từ khi nhập ngũ, anh trai đã mang trong mình tinh thần sẵn sàng cống hiến cho Tổ quốc. Do chưa đủ cân nặng theo quy định tuyển quân, ông đã bỏ thêm 2 cục đá vào ba lô để đủ tiêu chuẩn nhập ngũ.
Chỉ một năm sau, gia đình nhận giấy báo tử. Trong hoàn cảnh chiến tranh còn nhiều gian khó, lễ truy điệu được tổ chức giản dị, còn nơi ông hy sinh và phần mộ ở đâu thì suốt nhiều năm sau vẫn là điều không ai biết. Khát vọng tìm lại người thân luôn thường trực, nhưng thiếu thông tin và vì điều kiện gia đình nên chưa từng có cơ hội thực hiện. Đến năm 2025, gia đình được Công an tỉnh mời tham gia lấy mẫu ADN theo chương trình xác định danh tính liệt sĩ. Ông Đậu Duy Thanh cho biết, ban đầu cả gia đình còn băn khoăn về kinh phí thực hiện. Khi biết đây là chương trình hoàn toàn miễn phí, mọi người đã yên tâm phối hợp. Kết quả giám định ADN sau đó xác nhận mẫu thân nhân trùng khớp với hài cốt liệt sĩ Đậu Duy Đào. Sau nhiều năm không có bất kỳ manh mối nào, gia đình cuối cùng cũng biết được nơi người thân yên nghỉ.
"Chúng tôi rất xúc động và vui mừng khi nghe tin. Thay mặt gia đình, tôi xin cảm ơn lực lượng công an và các cơ quan chức năng đã giúp xác định đúng ADN của liệt sĩ, để gia đình có thể tìm lại phần mộ người thân", ông Đậu Duy Thanh xúc động nghẹn ngào.
Ý nghĩa nhân văn của chương trình ADN
Những kết quả xác định danh tính bằng công nghệ ADN không chỉ giúp tìm lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống vì Tổ quốc, mà còn khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hàng chục năm của biết bao gia đình. Sau hơn nửa thế kỷ chờ đợi, những cuộc đoàn tụ muộn màng ấy đã phần nào xoa dịu nỗi đau chiến tranh còn âm ỉ trong lòng những người ở lại.
