Sai phạm đấu thầu: Vấn đề nằm ở khâu kiểm tra, giám sát và hậu kiểm
Thời gian gần đây, hàng loạt đại án đấu thầu đã bị phanh phui, cho thấy những sai phạm nghiêm trọng trong lĩnh vực này xuất hiện từ mua sắm công đến đấu thầu xây dựng và tư vấn. Những vụ việc như cựu Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Hoàng Văn Thắng bị xét xử hay vụ án tại Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc đã phơi bày một thực tế đáng báo động: nguyên tắc cạnh tranh và minh bạch trong đấu thầu đã bị phá vỡ ngay từ những bước đầu tiên.
Bản chất bị bẻ cong ngay từ giai đoạn sớm
Theo luật sư Nguyễn Văn Sơn - Trưởng Văn phòng luật sư Bình Sơn (Đoàn luật sư Tp.Hà Nội), bản chất cốt lõi của đấu thầu là lựa chọn nhà thầu có năng lực và giá cả cạnh tranh nhất nhằm tối ưu hóa việc sử dụng ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều sai phạm lại bắt nguồn từ việc cố tình bẻ cong nguyên tắc này để tạo lợi thế bất công cho một số bên nhất định.
Cựu Thứ trưởng Hoàng Văn Thắng đã nhận số tiền khoảng 4,5 tỷ đồng từ doanh nghiệp, dẫn đến những sai phạm trong đấu thầu tại các dự án thủy lợi của Bộ NN&PTNT (cũ). Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Đức Thịnh (Công ty luật TNHH Fanci, Đoàn luật sư Tp.Hà Nội) nhận định sai phạm thường không phát sinh ở giai đoạn chấm thầu, mà xuất hiện rất sớm, ngay từ trước khi mở hồ sơ mời thầu.
Ở giai đoạn này, đã xảy ra tình trạng "bắt tay" và tiết lộ thông tin nội bộ về hồ sơ mời thầu, giá trị gói thầu. Từ đó, các tiêu chí đấu thầu được thiết kế một cách có chủ đích để phù hợp với một nhà thầu cụ thể, làm mất đi tính công bằng vốn có.
Những thủ đoạn tinh vi phá vỡ tính cạnh tranh
Một trong những thủ đoạn phổ biến là việc cài cắm tiêu chí trong hồ sơ mời thầu theo kiểu "đo ni đóng giày". Các điều kiện về năng lực tài chính, kinh nghiệm thực hiện dự án hay yêu cầu kỹ thuật được xây dựng sao cho chỉ một doanh nghiệp duy nhất có thể đáp ứng, khiến kết quả đấu thầu gần như được định sẵn từ trước.
Không dừng lại ở đó, theo luật sư Sơn, một số doanh nghiệp còn "hợp thức hóa" năng lực bằng cách điều chỉnh và biến tấu các hợp đồng cũ để chứng minh kinh nghiệm không có thực. Khi bên mời thầu "bật đèn xanh", những hồ sơ gian dối này sẽ dễ dàng được thông qua, loại bỏ các đối thủ cạnh tranh ngay từ vòng đầu tiên.
"Đây giống như một kỳ thi mà đề bài đã được lộ trước cho một thí sinh, khi đó sự cạnh tranh không còn ý nghĩa thực sự", luật sư Sơn nhận định một cách hình tượng. Một dạng vi phạm khác là lợi dụng thông tin nội bộ về dự toán gói thầu. Khi nắm được con số này, nhà thầu có thể đưa ra mức giá tiệm cận, làm gia tăng đáng kể khả năng trúng thầu một cách không minh bạch.
Giải pháp then chốt: Tăng cường kiểm tra, giám sát và hậu kiểm
Trả lời câu hỏi liệu sai phạm xuất phát từ lỗ hổng pháp luật hay thủ đoạn lách luật, luật sư Nguyễn Văn Sơn cho rằng vấn đề chính nằm ở khâu kiểm tra và giám sát. Nếu các công tác này được thực hiện một cách nghiêm ngay ngay từ đầu, nhiều vi phạm có thể bị ngăn chặn kịp thời.
Ở góc nhìn khác, luật sư Nguyễn Đức Thịnh cũng nhấn mạnh yếu tố con người là cốt lõi. Khi những người thực thi không tuân thủ nguyên tắc đạo đức và pháp luật, việc vi phạm là khó tránh khỏi, bất kể hệ thống quy định pháp luật đã được xây dựng đầy đủ đến đâu.
Bên cạnh đó, theo ông Thịnh, việc ứng dụng công nghệ trong quy trình đấu thầu còn nhiều hạn chế cũng tạo ra những kẽ hở đáng kể. Nếu toàn bộ quy trình từ mở thầu đến chấm thầu được số hóa và minh bạch hóa, khả năng can thiệp tiêu cực sẽ giảm đi đáng kể.
Các luật sư cùng chung nhận định rằng công tác hậu kiểm hiện nay vẫn còn bị xem nhẹ. Không ít trường hợp thiết bị được bàn giao không đúng với hồ sơ trúng thầu, có giá trị thấp hơn nhưng vẫn được nghiệm thu một cách dễ dàng.
Luật sư Thịnh cho rằng cần siết chặt việc kiểm tra năng lực thực tế của nhà thầu, đặc biệt là các liên danh, nơi dễ xảy ra tình trạng "gom" năng lực để đủ điều kiện dự thầu nhưng không thực sự đáp ứng khi triển khai dự án. Nếu không quản lý chặt chẽ, các gói thầu có thể bị chia nhỏ một cách cố ý, tiềm ẩn nhiều sai phạm và rủi ro.
Trong khi đó, luật sư Sơn nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường kiểm tra thực địa, không chỉ dựa vào hồ sơ giấy tờ. Ông so sánh với quy trình thẩm định trong ngân hàng, nơi việc kiểm tra thực tế là bắt buộc để hạn chế tối đa rủi ro tài chính.
Theo các chuyên gia, khi phát hiện sai phạm cần xử lý một cách kịp thời và quyết liệt, thậm chí thay thế nhà thầu vi phạm, thay vì tiếp tục nhân nhượng dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng hơn. Pháp luật về đấu thầu không thiếu, vấn đề cốt lõi nằm ở việc thực thi trên thực tế. Nếu siết chặt từ khâu đầu vào, tăng cường giám sát quá trình và hậu kiểm nghiêm ngặt, đồng thời nâng cao trách nhiệm cá nhân của người thực hiện, các sai phạm sẽ rất khó có cơ hội xảy ra.
