Tình huống: Cha mẹ mất, em trai giữ sổ đỏ
Một bạn đọc tên Ngọc Linh gửi câu hỏi: Cha mẹ mất năm 2010, không để lại di chúc, có 5 người con và tài sản là căn nhà cùng đất khoảng 3.000 m². Người con gái thứ hai hiện khó khăn, muốn về ở tạm nhưng em trai út không đồng ý, cho rằng nhà đất đã được cha mẹ tặng cho vợ chồng mình từ trước và được cấp sổ đỏ năm 2005. Những người con khác không hay biết về việc cấp sổ. Câu hỏi đặt ra là có thể kiện đòi chia thừa kế không, em trai phải chứng minh gì, và thủ tục khiếu nại, khởi kiện thế nào.
Luật sư tư vấn: Vẫn còn thời hiệu chia thừa kế
Luật sư Đào Thị Bích Liên (Văn phòng luật sư Hà Hải và Cộng sự) tư vấn: Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, khi người chết không để lại di chúc thì di sản chia theo pháp luật. Hàng thừa kế thứ nhất gồm cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, vợ/chồng, con đẻ, con nuôi – hưởng phần bằng nhau (Điều 651).
Về thời hiệu: Điều 611 và khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu yêu cầu chia di sản đối với bất động sản là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Cha mẹ mất năm 2010, nên hiện nay vẫn còn thời hiệu.
Xác định di sản: Nhà đất còn là của cha mẹ?
Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung. Cần làm rõ tại thời điểm cha mẹ mất (2010), nhà đất còn thuộc quyền sở hữu của cha mẹ hay đã được chuyển quyền hợp pháp cho vợ chồng người con út từ năm 2005.
Nếu tài sản vẫn thuộc quyền cha mẹ khi mở thừa kế, người con có quyền yêu cầu tòa án đưa vào khối di sản chia theo pháp luật. Ngược lại, nếu cha mẹ đã tặng cho và hoàn tất chuyển quyền hợp pháp trước khi mất, tài sản đó không còn là di sản.
Em trai phải chứng minh việc tặng cho hợp pháp
Luật sư cho biết: Theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự, người yêu cầu chia thừa kế phải chứng minh nhà đất có nguồn gốc của cha mẹ và vẫn thuộc di sản. Ngược lại, vợ chồng người em phải chứng minh việc cấp sổ đỏ năm 2005 dựa trên giao dịch tặng cho hợp pháp.
Cụ thể, cần chứng minh cha mẹ có quyền định đoạt nhà đất (giấy chứng nhận hoặc giấy tờ hợp pháp), và nếu là tài sản chung hoặc đất hộ gia đình thì phải có sự đồng ý của tất cả người có quyền. Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 1995, tặng cho bất động sản phải lập văn bản có công chứng/chứng thực và đăng ký. Cần có hợp đồng tặng cho, chữ ký/điểm chỉ của cha mẹ, xác nhận của cơ quan có thẩm quyền, đồng thời chứng minh cha mẹ minh mẫn, tự nguyện.
Các bên nên kiểm tra toàn bộ hồ sơ sang tên, cấp sổ năm 2005: đơn đăng ký, văn bản tặng cho, giấy tờ quyền sử dụng đất, hồ sơ địa chính, xác nhận nguồn gốc đất.
Khiếu nại hoặc khởi kiện tại tòa
Nếu cho rằng sổ đỏ được cấp trái quy định, người con có thể khiếu nại lần đầu đến người ban hành quyết định cấp sổ hoặc cơ quan kế thừa thẩm quyền. Hiện có thể nộp đơn tại cơ quan quản lý đất đai hoặc UBND cấp xã nơi có đất. Tuy nhiên, theo Điều 9 Luật Khiếu nại, thời hiệu khiếu nại là 90 ngày kể từ ngày biết quyết định. Do sổ cấp năm 2005, người khiếu nại phải chứng minh thời điểm thực sự biết việc cấp sổ, nếu không đơn có thể không được thụ lý.
Ngoài khiếu nại, có thể khởi kiện tại tòa án. Theo Điều 34 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tòa có quyền xem xét tính hợp pháp của sổ đỏ và yêu cầu cơ quan đăng ký đất đai cung cấp hồ sơ cấp sổ năm 2005 – nguồn chứng cứ quan trọng.
Hồ sơ cần chuẩn bị: giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ – con, tư cách thừa kế; giấy chứng tử của cha mẹ; tài liệu về nguồn gốc nhà đất và quá trình sử dụng; bản sao sổ đỏ (nếu có); tài liệu chứng minh thời điểm biết việc cấp sổ và các chứng cứ ban đầu cho thấy việc cấp sổ có dấu hiệu trái quy định.
