Việc nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ không chỉ đơn thuần là tăng cường các đợt kiểm tra, xử lý vi phạm, mà còn đòi hỏi một sự thay đổi về chất trong cách tiếp cận, đó là xác định đúng bản chất của từng loại vi phạm để có biện pháp xử lý phù hợp. Trong thực tế, người tiêu dùng thường gọi chung các sản phẩm như túi xách gắn logo giả, bao bì nhái, hàng ghi sai xuất xứ hoặc không rõ nguồn gốc là hàng giả. Tuy nhiên, pháp luật có sự phân định rõ ràng giữa các loại hàng giả khác nhau, bao gồm hàng giả về công dụng, chất lượng, thành phần; hàng giả về nhãn hàng hóa, bao bì, nguồn gốc, xuất xứ; tem, nhãn, bao bì giả; và hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, còn có hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp nhưng chưa chắc đã là hàng giả mạo nhãn hiệu. Sự phân biệt này là yếu tố then chốt quyết định cách thức Nhà nước bảo vệ thị trường.
Phân loại vi phạm để xử lý đúng cách
Mỗi loại vi phạm đặt ra những vấn đề trọng tâm khác nhau. Ví dụ, đối với sản phẩm giả về chất lượng, công dụng, mối quan tâm hàng đầu là an toàn, tiêu chuẩn, sức khỏe người tiêu dùng và trật tự thương mại. Trong khi đó, sản phẩm gắn nhãn hiệu giả mạo lại tập trung vào hành vi đánh lừa người tiêu dùng và chiếm đoạt uy tín thương hiệu. Đối với sản phẩm chỉ sử dụng dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn, cơ quan thực thi cần đánh giá kỹ lưỡng hơn về phạm vi quyền, nhóm hàng, kênh tiêu thụ và bối cảnh sử dụng.
Một ví dụ điển hình là vụ án tại Công ty Trách nhiệm hữu hạn Công nghệ Herbitech (Hà Nội) sản xuất thực phẩm chức năng giả với quy mô đặc biệt lớn, kéo dài nhiều năm. Cơ quan chức năng đã truy tố 19 bị can về các tội danh liên quan đến sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm, vi phạm quy định về kế toán và rửa tiền. Trọng tâm của vụ việc này là hàng giả về chất lượng, công dụng và an toàn người tiêu dùng, chứ không phải vấn đề thương hiệu.
Xử lý nhanh hàng giả mạo nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý
Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và hàng hóa giả mạo chỉ dẫn địa lý là nhóm cần được xử lý nhanh chóng và có tính răn đe cao. Đây thường là những trường hợp hàng hóa, bao bì, tem, nhãn gắn dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức khó phân biệt với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ. Ví dụ, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Việt Hải (Thành phố Hồ Chí Minh) đã sử dụng trái phép chỉ dẫn địa lý Phú Quốc cho sản phẩm nước mắm của mình, bị lực lượng chức năng kiểm tra và tạm giữ 920 chai nước mắm để xử lý. Loại vi phạm này gây thiệt hại trực tiếp cho người tiêu dùng, khiến họ mất tiền, bị đánh lừa về nguồn gốc, chất lượng hàng hóa, và làm xói mòn niềm tin vào thị trường. Đặc biệt, với thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm, hàng tiêu dùng thiết yếu hoặc sản phẩm cho trẻ em, rủi ro có thể vượt ra ngoài thiệt hại kinh tế.
Thận trọng với hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
Tuy nhiên, đối với hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, cơ quan chức năng cần đánh giá kỹ lưỡng, không vội quy kết là hàng giả. Một dấu hiệu tương tự nhãn hiệu được bảo hộ có thể gây nhầm lẫn, nhưng không phải lúc nào cũng là hàng giả, vì có thể liên quan đến đại lý, gia công, nhập khẩu song song, tranh chấp hợp đồng, phạm vi bảo hộ hoặc cách sử dụng thực tế trên thị trường. Những vụ việc này không nên bị mặc nhiên coi là hàng giả hoặc chuyển sang xử lý hình sự. Ví dụ, vụ tranh chấp giữa dấu hiệu “ASANZO” và nhãn hiệu “ASANO” đã được xét xử, cho thấy một dấu hiệu tương tự nhãn hiệu không nên bị gọi là “hàng giả”. Nhiều trường hợp cần được xem xét như tranh chấp xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, đối chiếu phạm vi bảo hộ, hàng hóa liên quan, cách sử dụng thực tế và khả năng gây nhầm lẫn.
Do đó, một hệ thống thực thi quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả không phải là xử thật nặng mọi tranh chấp nhãn hiệu, mà cần chuẩn hóa cách phân loại vi phạm, xác định đúng thẩm quyền xử lý của các cơ quan như quản lý thị trường, hải quan, công an, tòa án và cơ quan chuyên môn về sở hữu trí tuệ. Hiệu quả thực thi còn phụ thuộc vào việc lựa chọn cách xử lý phù hợp: hàng giả mạo rõ ràng, có tổ chức, quy mô lớn, ảnh hưởng sức khỏe, an toàn hoặc đi qua biên giới cần được xử lý nhanh, mạnh; tranh chấp phức tạp về tương tự gây nhầm lẫn, phạm vi bảo hộ, đại lý, gia công hoặc nhập khẩu song song cần được đánh giá thận trọng. Những vụ gây thiệt hại lớn cần mở rộng vai trò của cơ chế dân sự để bồi thường thiệt hại và truy trách nhiệm của các mắt xích trong chuỗi phân phối, thay vì chỉ trông chờ vào từng đợt cao điểm kiểm tra.
Chống hàng giả gắn với bảo vệ tài sản sở hữu trí tuệ địa phương
Đối với các địa phương, chống hàng giả không chỉ là nhiệm vụ kiểm tra thị trường mà phải gắn với chiến lược bảo vệ tài sản cạnh tranh như sản phẩm chủ lực, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể, sản phẩm OCOP, vùng nguyên liệu và uy tín của cộng đồng sản xuất. Thực tế, nhiều sản phẩm đặc trưng như sâm Ngọc Linh hay yến sào Khánh Hòa đã mất nhiều năm để xây dựng niềm tin, nhưng chỉ cần vài vụ giả mạo nguồn gốc, bao bì nhái hoặc lợi dụng tên địa danh lan rộng trên mạng, uy tín thị trường có thể bị tổn thương nhanh chóng. Không chỉ doanh nghiệp thiệt hại, mà người sản xuất, nhà phân phối, ngành du lịch và uy tín của địa phương cũng bị ảnh hưởng.
Quyền sở hữu trí tuệ cần được coi là công cụ quản trị phát triển, không chỉ là thủ tục đăng ký. Địa phương cần xây dựng dữ liệu thực thi cho các sản phẩm chủ lực, bao gồm văn bằng bảo hộ, chủ thể được quyền sử dụng, mẫu hàng thật, dấu hiệu nhận diện hàng giả, bao bì hợp pháp, hệ thống phân phối, gian hàng chính thức và thông tin phản ánh từ người tiêu dùng. Chủ sở hữu quyền cần chủ động cung cấp thông tin, đồng thời Nhà nước xây dựng cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, chủ thể chỉ dẫn địa lý và sản phẩm OCOP, cùng với cơ chế phối hợp nhanh giữa các lực lượng thực thi, cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương.
Thách thức từ môi trường số
Trong bối cảnh hoạt động mua bán ngày càng chuyển mạnh lên môi trường số, yêu cầu quản trị này càng trở nên cấp thiết. Nếu không được quản trị tốt, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể hoặc sản phẩm OCOP rất dễ bị lạm dụng, làm nhái, mạo danh trên cả thị trường truyền thống lẫn thương mại điện tử. Chống hàng giả trên không gian mạng không thể chỉ dừng ở việc xử lý người bán cuối cùng, mà cần lần theo cả chuỗi để thu thập chứng cứ: nguồn hàng, kho hàng, hoạt động quảng cáo, giao hàng, dòng tiền và các tài khoản liên quan. Luật Sở hữu trí tuệ cần được vận hành đồng bộ với pháp luật về thương mại điện tử và các quy định về dữ liệu, an toàn mạng.
Một nền kinh tế muốn phát triển dựa trên chất lượng, thương hiệu và đổi mới sáng tạo không thể để hàng giả, hàng xâm phạm quyền và hành vi chiếm dụng uy tín làm xói mòn niềm tin thị trường. Nâng chuẩn thực thi sở hữu trí tuệ không chỉ là xử lý nhiều vụ hơn hay xử phạt nặng hơn, mà là xác định đúng bản chất vi phạm, lựa chọn cách xử lý phù hợp và bảo vệ kịp thời các giá trị cạnh tranh của doanh nghiệp và địa phương.
Luật sư LÊ QUANG VINH
Giám đốc Công ty sở hữu trí tuệ Bross & Partners
