Người làm công tác xã hội tham gia tố tụng: Bước đột phá trong Luật Tư pháp người chưa thành niên
Thời gian gần đây, tình trạng người chưa thành niên vi phạm pháp luật có chiều hướng gia tăng đáng báo động, cả về số vụ và mức độ nghiêm trọng. Theo thống kê sơ bộ, trung bình mỗi năm cả nước ghi nhận khoảng 13.000 thanh, thiếu niên vi phạm pháp luật. Trong đó, tỷ lệ gây án phân bố theo độ tuổi như sau: 5,2% đối với người dưới 14 tuổi, 24,5% đối với người từ 14 đến dưới 16 tuổi, và 70,3% đối với người từ 16 đến dưới 18 tuổi.
Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ vi phạm pháp luật do người chưa thành niên thực hiện có nguyên nhân sâu xa từ các yếu tố xã hội và liên quan mật thiết đến vấn đề phúc lợi xã hội. Do đó, việc tăng cường hệ thống bảo vệ và cải thiện các biện pháp ngăn ngừa, hỗ trợ trẻ em gặp rủi ro, đặc biệt là trẻ em vi phạm pháp luật, trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Điểm mới đột phá: Luật hóa vai trò công tác xã hội trong tố tụng
Một trong những điểm mới mang tính đột phá của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, là lần đầu tiên vai trò của "Người làm công tác xã hội" được luật hóa trong hoạt động tố tụng hình sự. Nhóm này bao gồm công chức, viên chức, người lao động làm công tác xã hội, người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã, công chức văn hóa-xã hội cấp xã, và các đối tượng khác theo quy định pháp luật.
Họ phải đáp ứng các tiêu chuẩn cụ thể, như có hiểu biết pháp luật về người chưa thành niên, được đào tạo hoặc bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục, hoặc có kinh nghiệm, kỹ năng giao tiếp với nhóm đối tượng này. Ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, cơ quan điều tra có trách nhiệm yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng bằng văn bản.
Nhiệm vụ trọng tâm: Báo cáo điều tra xã hội và hỗ trợ tâm lý
Nhiệm vụ quan trọng nhất của người làm công tác xã hội là xây dựng "Báo cáo điều tra xã hội", cung cấp thông tin toàn diện về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống và mức độ trưởng thành của trẻ bị khởi tố, xét xử. Đây là căn cứ khoa học giúp thẩm phán đưa ra quyết định phù hợp, như áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hoặc hình phạt tù, nhằm đảm bảo tính giáo dục thay vì chỉ trừng trị.
Tại phiên tòa, người làm công tác xã hội đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo đảm rằng mọi ý kiến trình bày của các bị cáo chưa thành niên được lắng nghe và thấu hiểu dưới góc độ tâm lý học. Không chỉ dừng lại ở hỗ trợ tâm lý, họ còn tham gia công tác thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng và tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên.
Thách thức thực tiễn: Thiếu nhân lực chuyên môn và đào tạo
Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thanh niên (Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam), nhấn mạnh rằng chúng ta không nên coi trẻ em là tội phạm, vì ở khía cạnh nào đó, các em chỉ là nạn nhân. Ông cho rằng, ngoài trách nhiệm của bản thân trẻ, còn có trách nhiệm của gia đình và nhà trường. Việc đưa người làm công tác xã hội vào quy trình tố tụng là quy định nhân văn, nhưng cần có giải pháp đảm bảo tính khả thi.
Thực tế hiện nay, người làm công tác xã hội chuyên trách tại cấp xã/phường không nhiều, đa số làm kiêm nhiệm từ các vị trí như cán bộ văn hóa - xã hội, cán bộ đoàn thể. Tiến sĩ Linh bày tỏ quan ngại: "Lực lượng kiêm nhiệm này tuy từng làm việc với các đối tượng an sinh xã hội, nhưng nhiều người chưa được đào tạo đúng chuyên ngành công tác xã hội, thiếu kiến thức, kỹ năng chuyên môn, nghiệp vụ, hiểu biết về tâm lý hoặc kỹ năng giao tiếp đối với người chưa thành niên để thực hiện công tác xã hội trong hoạt động tư pháp."
Chị Hoàng Thị Thương, cán bộ phụ trách mảng an sinh xã hội kiêm nhiệm công tác xã hội tại phường Định Công, Hà Nội, chia sẻ: "Bản thân tôi rất khó để ra tòa bảo vệ đối tượng trẻ chưa thành niên vì không có chứng chỉ, không được đào tạo chuyên sâu về bảo vệ trẻ em, không am hiểu tâm lý trẻ. Mới đây, chúng tôi được tập huấn hỗ trợ cho các đối tượng yếu thế, bảo trợ xã hội, nhưng chưa thấy nói gì về việc tham gia vào lĩnh vực tư pháp. Quy định bắt buộc thì chúng tôi sẽ chấp hành, nhưng phải được đào tạo, tập huấn, được cấp chứng chỉ."
Chị Nguyễn Thị Thanh Thủy, cán bộ chuyên môn tại phòng Văn hóa-Xã hội xã Ba Động, Quảng Ngãi, cũng bộc bạch lo lắng khi được cử làm cán bộ công tác xã hội trong lĩnh vực tư pháp: "Tôi không nắm về luật, không biết bảo vệ đối tượng đó như thế nào. Nhưng lãnh đạo giao nhiệm vụ thì mình chấp hành. Tôi mong muốn được tham gia các lớp đào tạo nghiệp vụ để có thể nắm rõ được những công việc cụ thể mình cần làm nhằm hỗ trợ đối tượng một cách hiệu quả. Nếu được thì xã tuyển biên chế chuyên về công tác xã hội, họ có trình độ, nghiệp vụ sẽ giúp việc hỗ trợ cho người chưa thành niên tại tòa hiệu quả hơn."
Hướng tới tương lai: Cần giải pháp toàn diện
Hỗ trợ người chưa thành niên trong lĩnh vực tư pháp là vấn đề mới mẻ đối với nhiều người làm công tác xã hội. Hiện tại, một số cơ sở đào tạo chưa đưa môn công tác xã hội trong lĩnh vực tư pháp vào kế hoạch giảng dạy. Để hiện thực hóa quy định nhân văn này, cần có những giải pháp "sát sườn" từ đào tạo, nhân lực, đến tài chính, đảm bảo rằng người làm công tác xã hội có đủ năng lực và nguồn lực để hỗ trợ hiệu quả cho trẻ em vi phạm pháp luật, hướng tới mục tiêu giáo dục và tái hòa nhập cộng đồng.
