Trong suốt hơn 15 năm qua, tỉnh Nghệ An đã nhiều lần thay đổi địa điểm quy hoạch xây dựng lò hỏa táng và nghĩa trang tập trung, nhưng đến nay vẫn chưa thể triển khai do vấp phải sự phản đối quyết liệt từ người dân địa phương.
Lần thứ nhất: Dự án tại xã Hưng Nguyên
Năm 2008, UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt quy hoạch xây dựng đài hỏa táng và nghĩa trang vĩnh hằng tại xã Hưng Tây (nay là xã Hưng Nguyên) nhằm tạo nơi chôn cất tập trung cho đô thị Vinh và vùng phụ cận. Ba doanh nghiệp đã đến khảo sát và thực hiện các thủ tục ban đầu, nhưng sau đó đều bỏ cuộc. Đến năm 2017, UBND tỉnh chấp thuận cho một doanh nghiệp tại Thanh Hóa thực hiện dự án Công viên nghĩa trang sinh thái vĩnh hằng và đài hóa thân trên diện tích 85 ha, với tổng vốn đầu tư hơn 465 tỉ đồng. Dự án sau đó được điều chỉnh còn 78,47 ha, bao gồm khu tâm linh, khu hỏa táng, khu an táng lần 1, khu cát táng, khu xử lý kỹ thuật và khu cây xanh. Dù đã được phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường vào năm 2019, nhưng người dân địa phương không đồng tình vì lo ngại ảnh hưởng đến môi trường sống.
Năm 2021, lãnh đạo tỉnh Nghệ An ra tối hậu thư yêu cầu chính quyền địa phương vận động người dân đồng thuận và bàn giao mặt bằng để cuối tháng 11.2021 phải xây xong lò hỏa táng. Tuy nhiên, dự án không thể vượt qua sự ngăn cản của người dân xóm Phúc Điền (xã Hưng Nguyên), khi họ cho rằng khoảng cách từ nhà dân đến nghĩa trang không đạt tiêu chuẩn quy định (thiếu 1.500 m). Người dân đã dựng lán ngay đường ra vào khu vực dự án, chặn không cho thi công. Chính quyền tổ chức nhiều cuộc đối thoại nhưng không có kết quả.
Lần thứ hai: Chuyển đến xã Diễn Lợi (nay là xã Tân Châu)
Tháng 8.2024, UBND tỉnh Nghệ An quyết định bãi bỏ các văn bản pháp lý liên quan đến dự án tại Hưng Nguyên và giao các sở ngành lấy ý kiến người dân để chuyển quy hoạch lò hỏa táng và nghĩa trang tập trung đến xã Diễn Lợi (nay là xã Tân Châu) với quy mô 60 ha. Dự án dự kiến lắp đặt lò hỏa táng có công nghệ đạt tiêu chuẩn bảo vệ môi trường của Việt Nam và châu Âu, hoàn thành sau 12 tháng kể từ ngày giao đất (dự kiến tháng 5.2025). Vị trí mới cách khu dân cư khá xa, đáp ứng tiêu chuẩn quy định. Tuy nhiên, khi lấy ý kiến cộng đồng, người dân tại đây cũng không đồng ý vì lo ngại ảnh hưởng đến môi trường sống. Dự án một lần nữa phải chuyển địa điểm.
Lần thứ ba: Đề xuất tại xã Hải Lộc
Mới đây nhất, tỉnh Nghệ An đồng ý cho doanh nghiệp khảo sát để quy hoạch chuyển lò hỏa táng đến xã Hải Lộc. Nhưng không lâu sau, UBND xã Hải Lộc đã có văn bản báo cáo không đồng ý với đề xuất này. Văn bản nêu rõ: trên địa bàn đã có khu liên hiệp xử lý chất thải rắn (bãi rác sinh hoạt) đang hoạt động, gây nhiều tác động đến môi trường như mùi, khí thải, nước rò rỉ, lưu lượng phương tiện vận chuyển tăng cao. Việc đầu tư thêm cơ sở hỏa táng tại cùng khu vực sẽ làm gia tăng áp lực môi trường, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm không khí, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân và gây khó khăn trong công tác bảo đảm an ninh trật tự. Xã này kiến nghị các cơ quan chức năng lựa chọn vị trí khác phù hợp hơn, bảo đảm khoảng cách an toàn về môi trường và khu dân cư.
Thực trạng nghĩa trang tự phát
Một lãnh đạo Sở Xây dựng Nghệ An cho biết, dự án nghĩa trang và lò hỏa táng ở xã Tân Châu đã bị dừng quy hoạch. Tại xã Hải Lộc, việc lấy ý kiến dân cư đang được tiến hành. UBND tỉnh giao các sở, ngành tiếp tục lập và chọn các vị trí phù hợp, lấy ý kiến cộng đồng dân cư để thực hiện các bước tiếp theo. Hiện nay, do thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, tỉnh phân cấp cho các xã quy hoạch, lựa chọn địa điểm xây dựng nghĩa trang có lò hỏa táng.
Trong khi hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước đã có trung tâm hỏa táng và nghĩa trang tập trung cho đô thị lớn, thì Nghệ An với dân số hơn 3,8 triệu người vẫn chưa có lò hỏa táng nào. Người qua đời phải đưa sang tỉnh Hà Tĩnh hoặc Thanh Hóa với khoảng cách rất xa để hỏa táng, làm phát sinh thêm chi phí và thời gian. Đặc biệt, tại các phường thuộc đô thị Vinh, chưa có nghĩa trang tập trung đúng chuẩn để chôn cất, nên các nghĩa trang tự phát của các phường, xã cũ vẫn tiếp tục hoạt động, dù hầu hết nằm sát khu dân cư đông đúc và đã quá tải.
Theo quy chuẩn xây dựng nghĩa trang của Bộ Xây dựng, khoảng cách tối thiểu từ tường nhà dân đến nghĩa trang hung táng là 1.500 m. Thế nhưng, các nghĩa trang tự phát ở các phường thuộc đô thị Vinh chỉ cách nhà dân vài bước chân. Bà Phan Thị Hải (phường Trường Vinh) cho biết, gia đình bà sống cạnh nghĩa trang với hàng ngàn ngôi mộ cũ, mới, thậm chí vừa mới chôn cất, cách nhà chỉ một con đường rộng khoảng 4 m. Khi có người mới chôn cất, gia đình bà không dám mở cửa vì sợ tử khí. Bà Hải chia sẻ: "Sống ở đây lâu rồi, thành quen nên không sợ gì, chỉ sợ ô nhiễm môi trường. Người mất nếu đã hỏa táng rồi chôn cất còn đỡ, chứ những trường hợp không hỏa táng thì rất ngại".
Người dân sống gần nghĩa trang này đã nhiều lần đề nghị chính quyền dừng chôn cất mới, nhưng không có kết quả vì chính quyền phản hồi rằng nếu dừng thì không biết chôn cất ở đâu. Bà Hải bày tỏ: "Chúng tôi chỉ mong tỉnh sớm quy hoạch lò hỏa táng và nghĩa trang tập trung để các phường có nơi chôn cất, chứ để chôn cất kiểu tự phát, không ai quản lý như thế này vừa ô nhiễm môi trường sống, vừa mất mĩ quan đô thị". Đây cũng là tình cảnh của nhiều hộ dân khác ở các phường thuộc Nghệ An, khi nghĩa trang nằm sát nhà dân, gây ô nhiễm môi trường. Thậm chí, một số khu đô thị mới được xây dựng bên cạnh các nghĩa trang tự phát cũ, chủ đầu tư đã cam kết đóng cửa nghĩa trang từ nhiều năm qua, nhưng không thể thực hiện vì dự án xây dựng nghĩa trang tập trung với tên gọi công viên vĩnh hằng vẫn chưa có lời giải.
