Chiều 19/5, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an) phối hợp với Công an tỉnh Điện Biên đã triệt phá đường dây buôn lậu caffeine qua biên giới với số lượng cực lớn, lên tới hơn 50 tấn. Trong vụ việc này, cơ quan chức năng đã bắt giữ Trần Phi Hùng - Tiến sĩ dược, Trưởng khoa Dược (Bệnh viện y học cổ truyền Trung ương) - người được xác định là chủ mưu hình thành nên đường dây. Các đối tượng đã lợi dụng sự khác biệt trong quy định pháp luật giữa các nước, cùng sự thông thoáng trong phân luồng hải quan điện tử, thông qua hoạt động xuất nhập khẩu để tổ chức buôn lậu với phương thức, thủ đoạn tinh vi.
Theo cơ quan chức năng, số lượng caffeine này được vận chuyển từ nước ngoài vào Việt Nam, qua Lào đi Myanmar để phục vụ sản xuất các loại ma túy tổng hợp. Điều này đặt ra câu hỏi: caffeine liên quan gì tới ma túy?
Ya ba - "đặc sản" ma túy Đông Nam Á
Tháng 10 năm 2022, một cảnh sát Thái Lan xông vào nhà trẻ và xả súng, khiến 37 người chết, trong đó 24 trẻ em. Kẻ thủ ác đang trong trạng thái mất kiểm soát sau khi sử dụng ya ba. Vụ thảm sát buộc chính phủ Thái Lan phải thay đổi luật ngay lập tức: chỉ cần có trên một viên ya ba trong người là bị xem là tội phân phối ma túy. Ya ba (ยาบ้า) trong tiếng Thái có nghĩa là "thuốc điên". Về mặt hóa học, ya ba là hỗn hợp của methamphetamine (ma túy đá) và caffeine, ép thành viên nén nhỏ, thường nặng khoảng 90-100mg. Tỷ lệ phổ biến bao gồm khoảng 30% methamphetamine (25-30mg), phần còn lại là caffeine (45-65mg) và tá dược. Mỗi viên ya ba chứa lượng caffeine tương đương gần một nửa tách cà phê espresso, cộng thêm một liều meth đủ để kéo người dùng ra khỏi thực tại.
Với tỷ lệ 65% caffeine trong mỗi viên, 50 tấn caffeine từ đường dây liên quan Trưởng khoa Dược Bệnh viện y học cổ truyền Trung ương có thể sản xuất ra khoảng 770 triệu viên ya ba. Điều khiến ya ba trở thành "đặc sản" của Đông Nam Á không chỉ là thành phần hóa học, mà còn là cách đóng gói và đối tượng tiêu thụ. Ya ba là ma túy của người lao động: tài xế xe tải đường dài, công nhân nhà máy ca đêm, ngư dân lưới biển nhiều ngày không nghỉ. Giá rẻ, dễ nuốt, tác dụng kéo dài 8-12 tiếng. Không cần kim tiêm, không cần dụng cụ. Không có loại ma túy nào khác trên thế giới được thiết kế tối ưu đến vậy cho người nghèo ở một vùng địa lý cụ thể.
Nguồn gốc ya ba và vai trò của caffeine
Đầu thập niên 1990, các nhà sản xuất methamphetamine tại Thái Lan bắt đầu chuyển phòng lab sang Myanmar, đặc biệt là vùng Shan State - nơi hàng chục nhóm vũ trang sắc tộc cát cứ, tạo thiên đường cho sản xuất ma túy quy mô công nghiệp. Thay vì bán crystal meth thô đắt tiền, khó vận chuyển, những kẻ buôn ma túy tìm ra công thức thông minh hơn: ép meth thành viên nhỏ, trộn caffeine vào để độn khối lượng và tạo hiệu ứng kích thích kép, thêm màu và mùi thơm để che giấu hóa chất. Sản phẩm mới rẻ hơn, dễ vận chuyển hơn, và dễ bán hơn. Ya ba ra đời như một sản phẩm của thị trường.
Caffeine là nguyên liệu hoàn hảo cho kinh doanh tội phạm: rẻ (vài nghìn đồng mỗi gram), hợp pháp ở hầu hết quốc gia, dễ vận chuyển, không mùi đặc trưng. Trộn 60-70% caffeine vào một lô ya ba giúp giảm lượng meth cần thiết xuống một nửa, trong khi người dùng không phân biệt được sự khác biệt do hai chất cộng hưởng với nhau. Đó là lý do vụ buôn lậu 50 tấn caffeine từ Hà Nội về phía Tam Giác Vàng được C04 đánh giá nghiêm trọng đến vậy.
Tác động của ya ba lên não bộ
Methamphetamine phá vỡ cơ chế dopamine tự nhiên của não. Bình thường, não tiết ra dopamine với liều lượng nhỏ, có kiểm soát, và được tái hấp thu nhanh chóng. Methamphetamine buộc não tiết ra một lượng dopamine khổng lồ, gấp nhiều lần mức bình thường, đồng thời ức chế tái hấp thu, khiến dopamine tràn ngập synapse trong nhiều giờ. Kết quả là cảm giác hưng phấn, tràn năng lượng. Tuy nhiên, não phản ứng bằng cách giảm số lượng thụ thể dopamine. Sau nhiều lần dùng, não không còn khả năng cảm nhận niềm vui từ những thứ bình thường. Người dùng cần meth để cảm thấy "ổn", và cần nhiều hơn để cảm thấy "vui". Caffeine trong ya ba ức chế adenosine - chất gây buồn ngủ - và tăng cường sự tỉnh táo, tạo hiệu ứng cộng hưởng kéo dài và mạnh hơn.
Sau khi sử dụng ya ba, người dùng trải qua các giai đoạn: từ 5-10 phút tỉnh táo đột ngột, tim đập nhanh; 1-2 tiếng đỉnh cao hưng phấn; 8-12 tiếng duy trì tác dụng; sau đó là giai đoạn "crash" - kiệt sức, trầm cảm, cáu kỉnh. Chính giai đoạn "crash" khiến người dùng quay lại, không phải vì muốn cảm giác "phê", mà vì không chịu nổi cảm giác "tệ". Vòng lặp này tạo ra sự phụ thuộc.
Kinh tế ma túy Tam Giác Vàng
Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC) ước tính toàn bộ hoạt động sản xuất và buôn bán ma túy tổng hợp trong khu vực tạo ra lợi nhuận gần 80 tỷ USD mỗi năm. Riêng methamphetamine, con số ước tính là 61 tỷ USD - gấp bốn lần so với sáu năm trước. Để so sánh, GDP của Lào năm 2025 khoảng 17,5 tỷ USD, nghĩa là ngành meth Tam Giác Vàng tạo ra lợi nhuận bằng hơn bốn lần toàn bộ nền kinh tế Lào. Chi phí sản xuất thấp: nguyên liệu chính (ephedrine/pseudoephedrine và hóa chất phụ trợ như caffeine) mua với giá công nghiệp, nhân công vài chục đô một tháng, không thuế, không chi phí tuân thủ pháp lý. Ước tính ít nhất 1,4 tỷ viên ya ba được sản xuất mỗi năm tại Tam Giác Vàng, với giá trị đường phố khoảng 8,5 tỷ USD.
Cấu trúc lợi nhuận phân tầng rộng, từ người nông dân trồng cây nguyên liệu đến tay lái nhỏ bán lẻ. Một viên ya ba xuất xưởng ở Shan State với giá vài cent, qua trung gian tại biên giới Thái-Myanmar tăng lên vài baht, đến tay người bán lẻ tại Bangkok 10-50 baht. Nếu vận chuyển ra ngoài khu vực (Úc, Nhật Bản), giá có thể gấp 20-50 lần. Caffeine đóng vai trò im lặng nhưng không thể thiếu: giảm chi phí nguyên liệu, tăng khối lượng sản phẩm, không làm giảm giá bán. Với tỷ lệ 65-70% caffeine trong mỗi viên, nhà sản xuất tăng gấp đôi số viên từ cùng một lượng meth mà người tiêu dùng không nhận ra. 50 tấn caffeine, với tỷ lệ 65% trong viên ya ba nặng 100mg, có thể sản xuất khoảng 770 triệu viên, trị giá đường phố ước tính từ 50 đến 100 triệu USD. Caffeine, trong kinh tế ma túy của Tam Giác Vàng, là đòn bẩy lợi nhuận.
