Khi đọc thông tin một doanh nhân bị dừng xuất cảnh vì khoản nợ thuế 15 nghìn đồng, điều đầu tiên tôi nghĩ tới không phải là số tiền ấy. Tôi nghĩ tới dữ liệu ngành thuế và cơ sở dữ liệu quốc gia. Theo Nghị định 49/2025/NĐ-CP, cá nhân đại diện cho doanh nghiệp; chủ hộ và cá nhân kinh doanh bỏ địa chỉ hoạt động đã đăng ký nhưng nợ thuế, có thể bị tạm hoãn xuất cảnh. Tuy nhiên, quy định hiện nay chưa đặt ra ngưỡng nợ tối thiểu. Vì vậy mới xuất hiện những trường hợp nợ thuế vài chục nghìn đồng, thậm chí phát sinh do dữ liệu chưa cập nhật nhưng vẫn gặp vướng mắc khi làm thủ tục xuất cảnh.
Hoàn thiện dữ liệu để thực thi chính sách đúng mục tiêu
Yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải hoàn thiện dữ liệu và ứng dụng công nghệ để chính sách được thực thi đúng mục tiêu, thay vì tạo ra những tình huống khó xử không đáng có. Tôi hiểu có quy định ấy vì Nhà nước cần công cụ để kiểm soát những trường hợp bỏ địa chỉ kinh doanh, ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất nghĩa vụ thuế. Nhưng câu chuyện này cho thấy đã đến lúc chúng ta cần nhìn lại cách thức thực thi để chính sách vừa bảo đảm hiệu lực quản lý, vừa tạo thuận lợi cho người dân.
Trong thời đại số, nếu phát hiện còn nợ thuế khi làm thủ tục xuất cảnh, người dân hoàn toàn có thể nộp ngay trên eTax Mobile chỉ trong vài phút. Khi dữ liệu được liên thông, hệ thống dữ liệu cập nhật, lệnh cấm được hủy bỏ ngay sau khi hoàn thành nghĩa vụ. Cơ quan xuất nhập cảnh xác nhận nghĩa vụ thuế theo thời gian thực để người dân tiếp tục hành trình của mình. Nếu làm được điều đó, khoản nợ thuế 15 nghìn đồng sẽ không còn gây tranh cãi, mà trở thành minh chứng cho hiệu quả của chuyển đổi số.
Trải nghiệm cá nhân và bài học về độ chính xác của dữ liệu
Tôi cũng từng có một trải nghiệm khiến mình suy nghĩ nhiều về vai trò của dữ liệu. Một lần kiểm tra eTax Mobile, tôi bất ngờ phát hiện còn khoản thuế sử dụng đất phi nông nghiệp 475.000 đồng mà trước đó không hề biết. Tôi nộp ngay trên ứng dụng. Nhờ dữ liệu số, tôi mới biết mình còn một khoản thuế chưa hoàn thành. Nhưng khi hoạt động quản lý ngày càng dựa vào dữ liệu, độ chính xác của thông tin trở nên đặc biệt quan trọng. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể kéo theo hệ lụy.
Thực tế hiện nay vẫn có những trường hợp người dân đã hoàn thành nghĩa vụ thuế nhưng hệ thống chưa cập nhật kịp thời. Có người đã chuyển nhượng nhà đất nhưng thông tin chủ sở hữu địa chính chưa được điều chỉnh, dẫn đến họ nhận thông báo nợ thuế dù trách nhiệm đó đã thuộc về người khác. Khi dữ liệu chưa sạch, hệ thống có thể vô tình tạo ra những “người nợ thuế” không có thật, những “người vi phạm” không có thật, nhưng những phiền toái mà họ phải gánh chịu lại hoàn toàn có thật.
Xây dựng niềm tin qua dữ liệu sạch và chuyển đổi số
Bởi vậy, nếu hỏi: Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của ngành thuế hiện nay, tôi sẽ trả lời: xây dựng và làm sạch cơ sở dữ liệu. Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ mà là nền tảng của niềm tin. Nhiều năm qua, nhắc đến thuế, không ít người dân và doanh nghiệp vẫn có tâm lý e ngại: hộ kinh doanh sợ bị truy thu, doanh nghiệp lo thanh tra, còn người dân lo vô tình vi phạm quy định. Theo tôi, đó không nên là hình ảnh của một nền thuế hiện đại.
Ở nhiều quốc gia, cơ quan thuế ưu tiên hướng dẫn và hỗ trợ để người nộp thuế làm đúng ngay từ đầu. Ngành thuế Việt Nam cũng đã chuyển đổi rất nhiều, nhưng quá trình đó cần tiếp tục. Tôi rất tâm đắc với định hướng chuyển từ quản lý sang kiến tạo, giảm, gia hạn thuế, phí và lệ phí để “khoan thư sức dân” mà Chính phủ đang thúc đẩy. Với ngành thuế, điều đó không chỉ là thu đúng thu đủ mà còn phải tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển, người dân nâng cao ý thức tuân thủ, từ đó hình thành nguồn thu bền vững.
Theo tôi, thành công lớn nhất của cải cách thuế là khi người nộp thuế không còn cảm thấy mình đứng ở phía đối diện với cơ quan thuế; khi họ cảm thấy được đồng hành thay vì bị soi xét; khi họ tin rằng hệ thống đủ minh bạch để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Trong thời đại dữ liệu, một nền quản lý hiệu quả không được đo bằng số lượng rào cản hay biện pháp cưỡng chế, mà bằng khả năng giúp người dân và doanh nghiệp tuân thủ một cách thuận lợi, minh bạch. Và nguồn thu bền vững nhất luôn bắt đầu từ niềm tin.
Nguyễn Thị Cúc (Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam)
