Bộ Công an đang chủ trì soạn thảo dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi, trong đó có đề xuất mở rộng phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội ở một số tội danh. Đây là nội dung nhận được nhiều sự quan tâm và tranh luận từ các cơ quan chức năng cũng như dư luận.
Quy định hiện hành về chuẩn bị phạm tội
Theo Bộ luật Hình sự hiện hành, chuẩn bị phạm tội được hiểu là hành vi tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm, hoặc thành lập, tham gia nhóm tội phạm, trừ một số trường hợp ngoại lệ. Hiện có 25 tội danh mà chỉ cần chuẩn bị phạm tội cũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự, chủ yếu liên quan đến xâm phạm an ninh quốc gia, khủng bố, giết người, cố ý gây thương tích, cướp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản…
Lý do đề xuất mở rộng
Bộ Công an cho rằng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn bị phạm tội như hiện nay không còn phù hợp với diễn biến tình hình tội phạm. Nhiều hành vi ở giai đoạn chuẩn bị đã gây nguy hiểm cho xã hội, đòi hỏi phải có sự can thiệp sớm. Để đáp ứng yêu cầu lấy phòng ngừa làm chính, Bộ đề xuất nghiên cứu mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội ở một số tội danh khác. Danh mục cụ thể chưa được công bố, nhưng dự kiến tập trung vào các tội có mức độ nguy hiểm cao như xâm phạm an ninh quốc gia, khủng bố, ma túy, rửa tiền, xâm hại tính mạng hoặc các tội có nguy cơ gây thiệt hại lớn.
Lợi ích và thách thức
Việc mở rộng này được kỳ vọng sẽ tăng khả năng phòng ngừa tội phạm, giảm chi phí xử lý hậu quả, cứu hộ, khắc phục thiệt hại và chi phí xã hội sau tội phạm. Tuy nhiên, đi kèm với đó là áp lực lớn hơn cho cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trong việc chứng minh yếu tố chuẩn bị phạm tội, mức độ nguy hiểm và thời điểm chuyển hóa từ chuẩn bị sang chưa đạt. Điều này có thể làm tăng số vụ việc bị xử lý nhưng khó chứng minh, kéo theo chi phí tố tụng và rủi ro oan sai.
Ý kiến trái chiều
Văn phòng Chủ tịch nước đề nghị cần đặc biệt thận trọng, cho rằng truy cứu hành vi chuẩn bị phạm tội là sự can thiệp rất sớm của Nhà nước, chỉ nên áp dụng đối với các tội đặc biệt nghiêm trọng, có nguy cơ gây hậu quả lớn. Nếu mở rộng quá mức sẽ dẫn đến hình sự hóa sớm, gia tăng rủi ro oan sai. Một số ý kiến khác lo ngại nguy cơ hình sự hóa các giao dịch dân sự, kinh tế, bởi việc chuẩn bị phạm tội thường chỉ dừng lại ở hành vi tìm kiếm công cụ, phương tiện hoặc tạo điều kiện. Nếu không được định nghĩa bằng danh mục tội danh cụ thể và hạn chế, việc mở rộng dễ dẫn đến hình sự hóa ý định hoặc giao dịch chuẩn bị trong kinh doanh. Do đó, chỉ nên mở rộng đối với nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có tính chất bạo lực, không mở rộng sang nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế ở giai đoạn chuẩn bị.
Cam kết của Bộ Công an
Phản hồi lại các ý kiến, Bộ Công an cho biết sẽ rà soát, đánh giá kỹ lưỡng về cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn khi mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn bị phạm tội. Việc mở rộng sẽ theo hướng chỉ áp dụng đối với các hành vi chuẩn bị đã mang tính nguy hiểm cao, có tổ chức, có khả năng dẫn ngay đến hậu quả nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng nếu không được ngăn chặn sớm. Cơ quan soạn thảo khẳng định sẽ bảo đảm không hình sự hóa tràn lan, xử lý đúng người, đúng tội, đúng bản chất của hành vi và tương xứng giữa hành vi với hậu quả gây ra.
