Luật Đô Thị Đặc Biệt: Bước Ngoặt Cho TP.HCM Từ Cơ Chế Thí Điểm Sang Khung Pháp Lý Ổn Định
Trong cuộc trao đổi với phóng viên, TS Nguyễn Thị Thiện Trí, giảng viên Khoa Luật Hành chính - Nhà nước tại Trường Đại học Luật TP.HCM, nhấn mạnh rằng việc xây dựng luật Đô thị đặc biệt cho thành phố Hồ Chí Minh đánh dấu một bước chuyển quan trọng. Thay vì tiếp tục vận hành theo các nghị quyết đặc thù mang tính thí điểm, thành phố sẽ có một khung pháp lý ổn định và toàn diện hơn.
Chấm Dứt Vòng Lặp Xin - Cho Với Luật Ổn Định
Theo TS Trí, điểm khác biệt cốt lõi giữa nghị quyết thí điểm và một đạo luật riêng không nằm ở hiệu lực pháp lý, mà ở tính ổn định và nội dung. Các nghị quyết đặc thù thường có thời hạn và chỉ giải quyết những vấn đề cụ thể theo kiểu "xin tới đâu, cho tới đó". Cách làm này tạo ra một vòng lặp bất tận, khiến chính quyền địa phương phải dành nhiều nguồn lực cho việc tổng kết, báo cáo và đề xuất cơ chế mới, thay vì tập trung vào công tác điều hành.
Ngược lại, luật Đô thị đặc biệt sẽ là một khuôn khổ ổn định, lâu dài và toàn diện. Khi được ban hành, tất cả các vấn đề cốt lõi của chính quyền đô thị TP.HCM sẽ được thể chế hóa đầy đủ, tạo nền tảng vững chắc để thiết kế mô hình quản trị đô thị mà không còn khoảng trống pháp lý. Trong bối cảnh thành phố đang mở rộng không gian phát triển, đảm nhận thêm nhiều vai trò kinh tế - xã hội và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc ban hành luật này không phải là sự ưu ái, mà là một nhu cầu khách quan và đúng thời điểm chín muồi.
Nguyên Tắc Ưu Tiên Và Phân Quyền Rõ Ràng
Một trong những thách thức khi xây dựng luật Đô thị đặc biệt là giải quyết sự chồng chéo với các luật chung hiện hành, như luật đầu tư, đất đai và xây dựng. TS Trí đề xuất rằng cần xác lập rõ nguyên tắc luật riêng - luật chung, trong đó ưu tiên áp dụng luật Đô thị đặc biệt. Cụ thể, nếu luật này đã quy định về một vấn đề, thì sẽ áp dụng luật này ngay cả khi có sự khác biệt với luật chung. Chỉ khi luật Đô thị đặc biệt không đề cập, mới áp dụng các luật chung hoặc luật chuyên ngành.
Để tránh tình trạng các bộ, ngành trung ương vẫn can thiệp bằng cách ban hành quy định chi tiết siết lại quyền tự chủ của địa phương, TS Trí nhấn mạnh sự cần thiết phải thay đổi nguyên tắc phân định thẩm quyền. Thay vì nhấn mạnh phân cấp và ủy quyền như hiện nay, cần ưu tiên phân quyền thực chất cho TP.HCM. Điều này có nghĩa là chuyển từ cách tiếp cận "liệt kê quyền của địa phương" sang "liệt kê quyền của trung ương", theo đó trung ương chỉ quyết định những lĩnh vực nhất định, còn lại giao toàn quyền cho thành phố. Nguyên tắc loại trừ này sẽ giúp TP.HCM chủ động xử lý các vấn đề mới phát sinh mà không phải liên tục xin ý kiến.
Khuyến Khích Cán Bộ Dám Nghĩ, Dám Làm
Tâm lý "sợ sai, sợ trách nhiệm" hiện nay là một rào cản lớn đối với cán bộ công chức. TS Trí cho rằng nguyên nhân chính xuất phát từ việc chưa phân định rõ thẩm quyền, khiến cán bộ phụ thuộc vào quyết định của cấp trên. Để thay đổi, cần hai yếu tố quan trọng:
- Phân quyền rõ ràng để cán bộ có quyền tự quyết, từ đó giảm bớt tâm lý e ngại.
- Thiết kế cơ chế bảo vệ mạnh mẽ hơn, bao gồm các quy định miễn, giảm trách nhiệm trong trường hợp không vụ lợi, cùng với cơ chế khen thưởng và tôn vinh để khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo.
Khi được trao quyền thực chất và có "lá chắn pháp lý" đầy đủ, cán bộ sẽ mạnh dạn hơn trong thực thi công vụ, góp phần thúc đẩy sự phát triển năng động của thành phố.
Cơ Chế Kiểm Soát Và Giám Sát Hiệu Quả
Trao quyền mạnh hơn cho TP.HCM phải đi đôi với việc tăng cường kiểm soát và giám sát để tránh rủi ro lạm quyền. TS Trí đề xuất chuyển từ giám sát gián tiếp và theo chiều dọc từ trung ương sang tăng cường giám sát trực tiếp từ người dân và xã hội. Người dân đô thị có khả năng tham gia quản trị lớn, từ phản biện chính sách đến giám sát thực thi. Một hướng đi cần nghiên cứu là mở rộng cơ chế để người dân tham gia bầu chọn người đứng đầu chính quyền thành phố và các cấp cơ sở.
Bên cạnh đó, cần duy trì và củng cố các công cụ pháp lý như tòa án, khiếu nại và khởi kiện hành chính. Sự kết hợp giữa giám sát xã hội và giám sát pháp lý sẽ tạo ra một hệ thống kiểm soát quyền lực cân bằng và hiệu quả, đảm bảo sự linh hoạt trong quản lý mà vẫn ngăn ngừa được các tiêu cực.
TP.HCM Đi Trước, Mở Đường Cho Cải Cách Chung
Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là câu chuyện riêng của TP.HCM, mà còn được xem như một bước thử nghiệm quan trọng cho cả hệ thống. Thành phố từ lâu đã là nơi tiên phong thí điểm nhiều chính sách mới, và với nguồn lực dồi dào cùng tính năng động cao, TP.HCM có đủ điều kiện để thử nghiệm các cải cách thể chế.
Nếu luật này được ban hành và vận hành thành công, hoàn toàn có thể nhân rộng mô hình cho các đô thị lớn khác trên cả nước. Mỗi địa phương sẽ có những đặc thù riêng, và việc nhân rộng không có nghĩa là sao chép nguyên mẫu, mà là kế thừa những điểm hiệu quả và điều chỉnh cho phù hợp với từng bối cảnh cụ thể. Qua đó, TP.HCM đi trước không phải để hưởng "đặc quyền", mà để mở đường cho những cải cách toàn diện trong pháp luật về tổ chức chính quyền đô thị trên phạm vi cả nước.
