Ngày 15/6/2026, TAND tối cao công bố thêm 8 án lệ để các tòa án nghiên cứu, áp dụng khi xét xử, trong đó có án lệ 89/2026 về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất đối với tài sản là nhà mua thanh lý để ở trên đất của cơ quan nhà nước.
Vụ việc tại tỉnh Phú Thọ
Năm 1991, vợ ông Ân chuyển công tác đến TAND huyện và được phân nhà để ở. Năm 1998, TAND huyện chuyển trụ sở, ông Ân xin mua thanh lý 3 gian nhà và được đồng ý. Mười năm sau, UBND huyện thu hồi và chuyển mục đích sử dụng khu trụ sở cũ, bao gồm căn nhà ông Ân đang sống. Ông xin hợp thức đất nhưng không được chấp nhận, khiếu nại bị UBND tỉnh và huyện bác bỏ. Tháng 7/2011, huyện ra quyết định cưỡng chế giải phóng mặt bằng đối với tài sản của gia đình ông.
Ông Ân cho rằng các quyết định trái luật, xâm phạm quyền lợi vì gia đình ông đủ điều kiện cấp sổ đỏ. Huyện chưa giải phóng mặt bằng đã đấu giá đất, tỉnh không gửi quyết định giải quyết khiếu nại cho vợ chồng ông mà đã cưỡng chế. Ông khởi kiện yêu cầu hủy các quyết định, bồi thường hơn 900 triệu đồng thiệt hại do cưỡng chế và 300 triệu đồng tổn thất danh dự.
Quan điểm của bị đơn
Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ cho rằng chủ sử dụng đất từ 1984-2007 là TAND huyện, không phải ông Ân. Hợp đồng thanh lý chỉ bán tài sản, không thể hiện nhà gắn liền với đất, nên không có cơ sở cấp sổ đỏ và ông Ân không thuộc đối tượng được bồi thường về đất. UBND huyện cũng khẳng định chỉ thanh lý nhà, không phải nhà ở gắn liền với đất ở.
Quá trình xét xử
Tháng 11/2018, TAND tỉnh Phú Thọ bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện của ông Ân. Ông kháng cáo, TAND cấp cao tại Hà Nội xét xử phúc thẩm, tiếp tục bác phần lớn yêu cầu nhưng buộc UBND thị trấn trả lại 272.000 đồng giá trị nguyên vật liệu bị cưỡng chế. Ông Ân không đồng ý, đề nghị giám đốc thẩm. Chánh án TAND tối cao ban hành kháng nghị giám đốc thẩm.
Phán quyết của TAND tối cao
Tháng 4/2023, Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao xác định: UBND tỉnh thu hồi đất do TAND huyện không còn nhu cầu sử dụng là đúng quy định, thuộc trường hợp không phải bồi thường về đất. Ông Ân chỉ mua thanh lý tài sản, không phải người mua tài sản gắn liền với đất, nên không được cấp sổ đỏ và bồi thường về đất. Tuy nhiên, ông Ân là người có tài sản trên đất. Quyết định thanh lý ghi rõ sau khi nộp tiền, ông có quyền sở hữu 3 gian nhà và có trách nhiệm đăng ký với cơ quan nhà nước. Hội đồng Thẩm phán nhận định: việc nhận chuyển nhượng nhà thanh lý không phải mua bán vật liệu mà để ở.
Viện dẫn khoản 3 điều 43 Luật Đất đai 2003: người bị thu hồi đất nhưng không thuộc diện bồi thường về đất thì được bồi thường thiệt hại về tài sản gắn liền với đất. Lẽ ra, sau khi có quyết định thu hồi, UBND huyện phải kiểm kê tài sản của ông Ân để xem xét bồi thường. Thực tế, trước khi cưỡng chế mới lập biên bản kiểm kê, xác định ngoài 3 gian nhà không còn tài sản khác, nhưng thực tế còn công trình, cây cối. Sau khi thanh lý tài sản được 272.000 đồng, UBND sung quỹ là không đúng, ảnh hưởng quyền lợi gia đình ông Ân.
Hội đồng Thẩm phán kết luận: tòa sơ thẩm bác yêu cầu khởi kiện mà chưa xem xét quyền lợi về tài sản của ông Ân trên đất bị thu hồi là chưa đủ căn cứ; tòa phúc thẩm buộc trả lại 272.000 đồng cũng không đúng. Do đó, hủy cả hai bản án, giao hồ sơ cho TAND tỉnh Phú Thọ giải quyết sơ thẩm lại theo quy định.
