Hạn chế trừng phạt với người chưa thành niên: Tập huấn nâng cao năng lực luật gia
Ngày 24/3, một sự kiện quan trọng đã diễn ra khi Hội Luật gia Việt Nam phối hợp chặt chẽ với Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) tổ chức lớp tập huấn chuyên sâu mang tên "Những nội dung cốt lõi của Luật Tư pháp người chưa thành niên". Hoạt động ý nghĩa này nằm trong khuôn khổ rộng lớn của Chương trình "Tăng cường pháp luật và tư pháp tại Việt Nam giai đoạn II" (EU JULE II), được tài trợ bởi Liên minh châu Âu và triển khai bởi UNDP cùng UNICEF, phối hợp với Bộ Tư pháp và nhiều cơ quan liên quan khác.
Cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo
Phát biểu khai mạc buổi tập huấn, ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam đã nhấn mạnh đây là hoạt động thiết thực nhằm nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ luật gia trong công tác bảo vệ quyền con người, đặc biệt tập trung vào quyền của người chưa thành niên trong các hoạt động tư pháp. Ông khẳng định: "Đảng và Nhà nước luôn đặt con người ở vị trí trung tâm của mọi chính sách phát triển; trong đó, bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài".
Tinh thần tiến bộ này đã được thể chế hóa một cách bài bản thông qua Hiến pháp năm 2013, Luật Trẻ em năm 2016 và đặc biệt là Luật Tư pháp người chưa thành niên sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Việc Quốc hội thông qua đạo luật quan trọng này được đánh giá là bước tiến vượt bậc, thể hiện rõ quan điểm lấy lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên làm trung tâm, đồng thời tăng cường các biện pháp xử lý chuyển hướng, hạn chế tối đa việc trừng phạt và bảo đảm các thủ tục tố tụng phù hợp với đặc điểm tâm lý, độ tuổi của các em.
Những điểm tiến bộ nổi bật của luật mới
Tại hội nghị, bà Nguyễn Thanh Trúc - đại diện UNICEF tại Việt Nam đã đánh giá Luật Tư pháp người chưa thành niên là dấu mốc quan trọng, thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc thúc đẩy và bảo vệ quyền trẻ em. Theo bà Trúc, luật mới có nhiều điểm tiến bộ nổi bật:
- Mở rộng phạm vi áp dụng đối với toàn bộ người dưới 18 tuổi trong hệ thống tư pháp hình sự
- Ghi nhận đầy đủ các nguyên tắc tư pháp thân thiện, đặc biệt nhấn mạnh xử lý chuyển hướng nhằm tạo cơ hội phục hồi trong môi trường cộng đồng
- Lần đầu tiên thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành thông qua Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên
- Mở rộng phạm vi trợ giúp pháp lý và bảo đảm sự tham gia sớm của luật sư
- Ghi nhận vai trò quan trọng của công tác xã hội trong tố tụng hình sự
Bên cạnh đó, đạo luật mới còn quy định các thủ tục tố tụng thân thiện; giảm mức phạt tù tối đa; tăng cường các biện pháp phục hồi, tái hòa nhập cộng đồng; đồng thời bảo đảm điều kiện giam giữ phù hợp. Đáng chú ý, luật đã quy định rõ việc bố trí ngân sách nhà nước cho công tác tư pháp đối với người chưa thành niên.
Tư pháp thân thiện: Chìa khóa bảo vệ quyền trẻ em
PGS.TS Phan Thị Lan Hương từ Trường Đại học Luật Hà Nội, giảng viên của lớp tập huấn, đã nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng hệ thống tư pháp riêng biệt cho người chưa thành niên, thay vì áp dụng cách tiếp cận giống như với người trưởng thành. Bà Hương phân tích: "Các hệ thống tư pháp hiện nay chủ yếu được thiết kế nhằm trấn áp tội phạm nên thường thiếu tính thân thiện, trong khi trẻ em lại dễ bị tổn thương và sợ hãi khi tiếp xúc với cơ quan công quyền".
Theo bà Hương, nếu quy trình tố tụng mang tính đối kháng, thiếu cảm thông, người chưa thành niên sẽ khó tham gia, khó bày tỏ ý kiến, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền được lắng nghe và tham gia của các em. Bên cạnh yếu tố "thân thiện", tư pháp đối với người chưa thành niên cần bảo đảm "trách nhiệm giới", tức là không định kiến, không phân biệt đối xử.
PGS.TS Phan Thị Lan Hương cũng chỉ ra rằng người chưa thành niên là nhóm dễ bị tổn thương, thường bị kỳ thị khi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, các em có khả năng nhận thức chưa đầy đủ, hành vi mang tính bộc phát và đặc biệt có khả năng sửa chữa sai lầm cao hơn người trưởng thành. Vì vậy, các biện pháp xử lý mang tính giáo dục, phục hồi trong cộng đồng thường hiệu quả hơn so với cách ly, giam giữ.
Thách thức và định hướng tương lai
Thực tiễn cho thấy tình hình vi phạm pháp luật trong lứa tuổi người chưa thành niên vẫn còn diễn biến phức tạp, trong khi khả năng tiếp cận các dịch vụ pháp lý thân thiện ở một số địa phương còn nhiều hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực đội ngũ và tăng cường phối hợp liên ngành nhằm bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên.
Với hơn 100.000 hội viên trên toàn quốc, Hội Luật gia Việt Nam xác định bảo vệ quyền trẻ em không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm chính trị - xã hội quan trọng. Thời gian qua, các Trung tâm tư vấn pháp luật của Hội đã tích cực cung cấp dịch vụ tư vấn, trợ giúp pháp lý, góp phần bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người dân, trong đó có người chưa thành niên và các nhóm yếu thế khác.
Từ thực tiễn đó, Hội Luật gia Việt Nam đã đề ra các định hướng trọng tâm:
- Tham gia tích cực vào quá trình hoàn thiện chính sách pháp luật về quyền trẻ em
- Đẩy mạnh công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong cộng đồng
- Nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên
- Mở rộng hợp tác quốc tế, nâng cao năng lực đội ngũ luật gia theo hướng chuyên sâu, thân thiện với người chưa thành niên
Lớp tập huấn lần này được thiết kế theo hướng chuyên sâu, tập trung vào đội ngũ nòng cốt của Hội Luật gia Việt Nam, kết hợp hài hòa giữa lý thuyết và các bằng chứng khoa học về tâm lý, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách tiếp cận phù hợp trong xử lý các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên. Không khí lớp học sôi nổi nhờ việc lồng ghép các cuộc thi, thảo luận nhóm và hoạt động tương tác, tạo điều kiện cho việc tiếp thu kiến thức và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn một cách hiệu quả nhất.
UNICEF cũng cam kết tiếp tục đồng hành, hỗ trợ nâng cao năng lực, thí điểm các mô hình tư vấn và cung cấp dịch vụ pháp lý chuyên sâu cho trẻ em thông qua hệ thống của Hội Luật gia Việt Nam. Sự hợp tác quốc tế này không chỉ mang lại kinh nghiệm quý báu mà còn góp phần quan trọng trong việc xây dựng hệ thống tư pháp thân thiện, nhân văn, có trách nhiệm giới - điều kiện tiên quyết để bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên, giúp các em có cơ hội phục hồi và tái hòa nhập xã hội một cách tích cực.
