Hội thảo trọng tài 2026: Đối mặt thách thức từ tranh chấp chuỗi trong kinh tế toàn cầu
Hội thảo đã thu hút sự tham gia của hơn 300 đại biểu, bao gồm các chuyên gia, nhà nghiên cứu, luật sư, trọng tài viên và đại diện doanh nghiệp. Sự kiện này đánh dấu việc tổng kết chuỗi hoạt động của Diễn đàn Khoa học Trọng tài – Hòa giải 2026 (AMS 2026), tập trung vào những vấn đề cấp thiết trong bối cảnh kinh tế hiện đại.
Khi tranh chấp không còn là những "ốc đảo" đơn lẻ
Kinh tế toàn cầu và Việt Nam đang chứng kiến sự thay đổi sâu sắc về cấu trúc của các quan hệ kinh tế – pháp lý. Ngày nay, các giao dịch thương mại không còn mang tính đơn lẻ mà được tổ chức theo mô hình chuỗi giá trị, cùng mạng lưới hợp đồng đa tầng, đa bên và xuyên biên giới. Điều này dẫn đến một hệ quả tất yếu là sự gia tăng của các chuỗi tranh chấp, với mâu thuẫn ban đầu có thể nhanh chóng lan rộng, tạo thành các chuỗi liên kết chặt chẽ theo chiều dọc hoặc chiều ngang.
Phát biểu khai mạc tại sự kiện, GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), nhấn mạnh rằng mô hình tố tụng trọng tài truyền thống vốn được thiết kế cho các tranh chấp đơn lẻ đang bộc lộ nhiều bất cập. Các tranh chấp có tính chuỗi đòi hỏi việc quản trị toàn bộ "hệ sinh thái tranh chấp" một cách nhất quán, bao gồm nhận diện sớm mối liên hệ, chọn cơ chế xử lý, điều phối giữa các bên và đảm bảo tính nhất quán của phán quyết.
Đại diện Trường Đại học Luật TP. HCM, GS. TS. Đỗ Văn Đại (Phó Hiệu trưởng), nhận định sự gia tăng của các tranh chấp chuỗi đặt ra nhiều thách thức mới trong bối cảnh hệ thống pháp luật còn đang hoàn thiện. Ông cho rằng các tổ chức trọng tài cần chủ động nhận diện và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế. Tương tự, PGS. TS. Nguyễn Bá Bình (Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội) đánh giá hội thảo là diễn đàn giá trị để kết nối nghiên cứu và thực tiễn, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết của việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế nhằm góp phần hoàn thiện khung pháp lý và các quy tắc tố tụng tại Việt Nam.
5 vấn đề trọng tâm trong quản trị tranh chấp chuỗi
Tại diễn đàn, các chuyên gia đã tập trung mổ xẻ những thách thức thực tế và đề xuất các nhóm giải pháp mang tính đột phá, bao gồm:
- Gộp vụ tranh chấp đối với các tranh chấp dạng chuỗi: Các chuyên gia đề xuất cơ chế "phối hợp tố tụng" để nâng cao hiệu quả giải quyết, nhưng việc áp dụng cần thận trọng do pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ. Cơ chế "gom nhóm vụ việc - batching" của quốc tế có giá trị tham khảo, nhưng việc áp dụng tại Việt Nam còn hạn chế do khác biệt về khung pháp lý và đặc thù tranh chấp.
- Quản trị và xem xét chứng cứ trong tranh chấp dạng chuỗi: Đối với các vụ có điểm chung về hợp đồng và diễn biến, các chuyên gia đề xuất cho phép dùng chứng cứ chung hoặc tham chiếu chéo để rút ngắn thời gian giải quyết. Tuy nhiên, với tình hình thực tế phức tạp, các Hội đồng Trọng tài được yêu cầu phải kiểm soát chặt chẽ, chỉ tập trung vào chứng cứ thiết yếu.
- Cơ chế xét xử "mẫu": Việc chọn một vụ "mẫu" để xét xử trước có thể giúp định hướng giải quyết các tranh chấp tương tự, nhưng tại Việt Nam, cách làm này đang gặp thách thức về bảo mật và nguyên tắc độc lập. Mô hình này cần được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh rủi ro pháp lý.
- Nguyên tắc bảo mật và mức độ tham khảo đối với phán quyết trọng tài: Sự cân bằng giữa bảo mật và tham khảo phán quyết trong tranh chấp chuỗi là thách thức lớn. Phán quyết trước chỉ nên làm nguồn tham khảo, giúp định hướng lập luận mà không tạo tiền lệ bắt buộc.
- "Án lệ trọng tài" (Arbitral Precedent): Xu hướng tham khảo "án lệ" trọng tài đang nổi lên, nhưng khác với tòa án, phán quyết trọng tài không ràng buộc tiền lệ. Để cân bằng, nhiều chuyên gia đề xuất xây dựng "thư viện phán quyết" ẩn danh, giúp các bên tiếp cận lập luận một cách có kiểm soát.
Gợi mở hoàn thiện pháp luật trọng tài thương mại
Từ những thảo luận chuyên sâu, hội thảo đã đưa ra một số định hướng quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực tiễn áp dụng tại Việt Nam. Các ý kiến thống nhất về sự cần thiết phải từng bước hoàn thiện các cơ chế xử lý tranh chấp nhiều bên và gộp vụ, phù hợp với đặc thù của các quan hệ pháp lý liên kết. Đồng thời, yêu cầu xây dựng một cơ chế quản trị và đánh giá chứng cứ hiệu quả, có khả năng xử lý khối lượng thông tin lớn và mang tính liên vụ cũng được đặt ra như một ưu tiên cấp thiết.
Bên cạnh đó, việc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế được nhấn mạnh như một hướng đi cần thiết, nhằm bảo đảm sự tiệm cận với thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với khuôn khổ pháp luật trong nước. Song song với đó, các chuyên gia cũng đề cao yêu cầu tăng cường tính nhất quán trong giải quyết tranh chấp, đồng thời bảo đảm nguyên tắc độc lập trong hoạt động xét xử của Hội đồng Trọng tài – một yếu tố nền tảng bảo đảm tính hợp pháp và khả năng thi hành của phán quyết.
Trên cơ sở đó, vai trò của việc tiếp tục hoàn thiện các quy tắc tố tụng tại các trung tâm trọng tài được nhìn nhận như một trụ cột quan trọng, góp phần nâng cao năng lực xử lý các tranh chấp phức hợp, đa tầng và đa chủ thể, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thực tiễn và sự phát triển của nền kinh tế.
