Theo Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia), trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2025, đã có tổng cộng 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất và mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng bị phát hiện và bắt giữ. Cơ quan chức năng đã thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Đối tượng buôn lậu ngày càng tinh vi
Tại tọa đàm "Phòng, chống thuốc lá lậu - thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới" do Báo Công an nhân dân tổ chức sáng 22.4 tại Hà Nội, ông Đặng Văn Dũng, Phó chánh văn phòng thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, đánh giá rằng các đối tượng vi phạm trong lĩnh vực buôn lậu thuốc lá ngày càng manh động và tinh vi hơn. Hoạt động của chúng trên không gian mạng cũng nổi lên mạnh mẽ hơn.
Trong khi đó, thể chế và các quy định pháp luật hiện hành về xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển và mua bán trái phép thuốc lá vẫn chưa đầy đủ và đồng bộ. Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30/CT-TTg về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5 tới.
Một trong những nội dung quan trọng của dự thảo là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, đặc biệt đối với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường và đặc khu trong công tác chống buôn lậu trên địa bàn.
Thất thu ngân sách lên tới 6.000 tỉ đồng mỗi năm
Dẫn số liệu từ Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho biết thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỉ đồng mỗi năm, và xu hướng này đang gia tăng.
Bà Hải chỉ ra rằng mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng mỗi bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe. Bà kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98 năm 2020 và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần so với hiện tại.
"Chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1.1.2027", bà Hải nhấn mạnh.
Cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang hình sự
Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật của Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), phân tích rằng tại Việt Nam, thuốc lá lậu được xếp vào nhóm hàng cấm. Pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế xử phạt kép, bao gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tuy nhiên, với hành vi buôn bán, tàng trữ và vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng. Trong khi đó, ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật.
Bà Thủy cho rằng mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp so với một số nước trong khu vực, dễ khiến các đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại chi phí vận hành của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp. Bà đề xuất sửa đổi Nghị định 98 theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.
Tăng cường kiểm tra tại các điểm bán lẻ
Ngoài việc tăng mức xử phạt, ông Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công tại Trường đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng cần tăng cường hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.
