Trong bối cảnh nạn buôn lậu thuốc lá diễn biến phức tạp, nhiều chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển đổi cách tiếp cận từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm. Giải pháp then chốt là xây dựng thị trường minh bạch và siết chặt cơ chế quản lý. Cách làm này không chỉ kiểm soát buôn lậu hiệu quả hơn, mà còn củng cố niềm tin của nhà đầu tư, yếu tố quan trọng để thu hút và duy trì dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) dài hạn.
Thất thu ngân sách và rủi ro môi trường đầu tư
Theo ước tính, buôn lậu thuốc lá tại khu vực ASEAN gây thất thu ngân sách khoảng 3,7 tỷ USD mỗi năm. Ở một số nước, khoản thất thu này tương đương gần 8% chi tiêu cho lĩnh vực y tế, cho thấy tác động lan tỏa không chỉ dừng ở tài chính công. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn là những hệ lụy khó đo đếm khi tỷ lệ thuốc lá nhập lậu chiếm tỷ trọng lớn trên thị trường. Điều này phản ánh khoảng trống trong quản lý và thực thi pháp luật, khiến thị trường bị bóp méo, cạnh tranh thiếu lành mạnh. Các doanh nghiệp tuân thủ quy định chịu nhiều bất lợi, trong khi sản phẩm nhập lậu tràn lan. Từ góc nhìn nhà đầu tư nước ngoài, đây là tín hiệu về rủi ro thể chế, làm giảm tính minh bạch và khả năng dự báo của môi trường đầu tư.
Tạo lập môi trường chính sách linh hoạt
Theo các chuyên gia tại phiên thảo luận giữa Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ-ASEAN (USABC) và Hội đồng tư vấn doanh nghiệp ASEAN (ASEAN-BAC) Philippines, buôn lậu thuốc lá kéo dài đang trở thành rủi ro đối với môi trường đầu tư ASEAN, làm suy giảm niềm tin nhà đầu tư. Các nhà đầu tư ngày nay không chỉ tìm kiếm lợi nhuận mà còn quan tâm đến tính ổn định, nhất quán trong chính sách và mức độ minh bạch. Những nền kinh tế không kiểm soát hiệu quả khu vực phi chính thức, trong đó có buôn lậu, khó tạo dựng niềm tin để thu hút dòng vốn dài hạn. Buôn lậu thuốc lá còn kéo theo hệ lụy nghiêm trọng như rửa tiền, buôn người, tội phạm xuyên biên giới. Sản phẩm không kiểm soát chất lượng, gồm thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, tiềm ẩn nguy cơ lớn cho sức khỏe cộng đồng.
Minh bạch chuỗi cung ứng và hợp tác khu vực
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng ASEAN ngày càng gắn kết, một lỗ hổng quản lý tại một quốc gia có thể bị mạng lưới buôn lậu khai thác và lan rộng. Các chuyên gia khu vực nhấn mạnh giải pháp không chỉ dừng ở kiểm soát biên giới, mà cần cách tiếp cận toàn diện, bắt đầu từ minh bạch hóa và số hóa chuỗi cung ứng. Khi hàng hóa được truy xuất rõ ràng, khoảng trống cho hoạt động phi pháp thu hẹp. Tuy nhiên, khung pháp lý giữa các quốc gia ASEAN còn nhiều khác biệt, đặc biệt với thuốc lá không khói như thuốc lá nung nóng. Sự thiếu đồng bộ tạo kẽ hở cho buôn lậu phát triển, dễ dàng lưu thông qua nhiều kênh phân phối và vượt biên giới.
Từ góc nhìn quản trị thị trường, xây dựng hệ sinh thái chính thức và minh bạch là giải pháp then chốt. Ông Bryan Ty, Giám đốc Philip Morris Việt Nam, cho rằng khung quản lý phù hợp giúp kiểm soát thị trường hiệu quả, nâng cao năng lực nội tại của nền kinh tế. Khu vực tư nhân ngày càng đóng vai trò tích cực trong phòng chống buôn lậu, hỗ trợ cơ quan quản lý qua dữ liệu, công nghệ truy xuất và kinh nghiệm vận hành, chứng minh hiệu quả của mô hình hợp tác công-tư. Do đó, tăng cường hợp tác khu vực là cấp thiết, bao gồm chia sẻ thông tin, phối hợp thực thi và hài hòa hóa chính sách, góp phần củng cố niềm tin nhà đầu tư vào môi trường kinh doanh ASEAN.
Ông Ankur Modi, Phó Tổng Giám đốc Khu vực Nam Á và Đông Dương của Tập đoàn Philip Morris International, cho biết tại Việt Nam, các khoản đầu tư trong lĩnh vực thuốc lá không khói có thể bao gồm hỗ trợ chống buôn lậu, xây dựng nhà máy, nghiên cứu phát triển và đóng góp cho ngành điện tử. Trên phạm vi quốc tế, Philip Morris International đã phối hợp chính phủ triển khai nhiều dự án chống buôn bán bất hợp pháp tại châu Âu, châu Á và châu Mỹ, từ ứng dụng công nghệ X-quang hỗ trợ hải quan đến chương trình chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới. Thực tiễn cho thấy, phòng chống buôn lậu thuốc lá cần cách tiếp cận toàn diện, bắt đầu từ minh bạch hóa và số hóa chuỗi cung ứng. Khi các quốc gia vận hành dựa trên tiêu chuẩn và dữ liệu tương thích, không gian cho hoạt động phi chính thức sẽ dần thu hẹp.
