Cuộc chiến chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không chỉ đơn thuần bảo vệ một nhãn hiệu mà còn là bảo vệ năng lực cạnh tranh quốc gia và an ninh kinh tế trong thời đại giá trị tập trung vào trí tuệ, dữ liệu và sáng tạo. Quốc gia nào bảo vệ tốt tài sản vô hình sẽ tiến xa hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu và giảm rủi ro từ các biện pháp trừng phạt thuế quan.
Cao điểm chống vi phạm: 12 vụ trong tháng 5/2026
Sau Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tập trung đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Cục Hải quan đã ban hành kế hoạch cụ thể. Trong cao điểm từ ngày 7 đến 29/5, lực lượng hải quan phát hiện và xử lý 12 vụ việc vi phạm.
Phó Chi cục trưởng Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) Đặng Văn Đức cho biết hàng hóa vi phạm tập trung vào nhóm có giá trị thương mại cao, thương hiệu lớn, dễ tiêu thụ và dễ làm giả, bao gồm quần áo, giày dép, túi xách, đồng hồ, phụ kiện thời trang, phụ kiện điện thoại, mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc sức khỏe, khóa cửa, đồ chơi trẻ em, linh kiện, tem nhãn, bao bì. Đặc biệt, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng và sản phẩm chăm sóc sức khỏe không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng.
Loại hình vi phạm và địa bàn trọng điểm
Vi phạm chủ yếu thuộc loại hình hàng quá cảnh và hàng nhập khẩu kinh doanh, trong đó hàng quá cảnh chiếm tỷ lệ lớn. Các tuyến cửa khẩu đường bộ giáp biên giới như Hữu Nghị, Cha Lo, Lao Bảo, Hoa Lư và cảng biển lớn như Cảng Sài Gòn khu vực 1 là những điểm nóng. Nhiều vụ việc mang tính tổ chức chặt chẽ từ khâu đặt hàng, gom hàng, khai báo hải quan qua thuê pháp nhân đứng tên, đến phân phối, tiêu thụ trong nước hoặc vận chuyển sang nước thứ ba.
Các đối tượng triệt để lợi dụng loại hình quá cảnh, thương mại điện tử xuyên biên giới và chính sách tạo thuận lợi thương mại để luân chuyển nhanh hàng hóa, giảm khả năng kiểm tra thực tế. Thủ đoạn phổ biến gồm khai sai, không đầy đủ nhãn hiệu, tên hàng, mã số HS; trà trộn hàng giả với hàng thật; chia nhỏ lô hàng hoặc vận chuyển qua nhiều chặng; không gắn nhãn mác hoặc tách rời để gia công sau.
Điển hình vụ việc và khởi tố hình sự
Nhiều vụ việc không chỉ giả mạo nhãn hiệu mà còn có dấu hiệu gian lận xuất xứ, ghi nhãn sai, khai sai chủng loại hoặc hàng hóa không đủ điều kiện xuất nhập khẩu, quá cảnh. Chi cục Điều tra chống buôn lậu và Chi cục Hải quan cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị đã phối hợp chuyển hồ sơ cho Cơ quan Cảnh sát điều tra (Công an tỉnh Lạng Sơn) xử lý các lô hàng quá cảnh vi phạm của Công ty cổ phần vận tải và dịch vụ Sơn Hà, Công ty TNHH đầu tư xuyên Á Khải Long và Công ty TNHH thương mại dịch vụ xuất nhập khẩu Lạng Sơn.
Tang vật vi phạm gồm 200 vòng bi thép gắn nhãn Koyo ghi “made in Japan”, 2.175 sản phẩm điện thoại và phụ kiện gắn nhãn iPhone và Samsung, hơn 9.000 sản phẩm mỹ phẩm nhãn Jula's Herb Carrot Aging và Eucerin, cùng hơn 20.000 sản phẩm giày, dép, túi xách, đồng hồ, dây lưng gắn nhãn hiệu Rolex, Hermes, Chanel, Nike, Adidas, Puma. Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án và khởi tố bị can liên quan đến Công ty cổ phần vận tải và dịch vụ Sơn Hà về hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Giải pháp chuyển đổi số và hợp tác quốc tế
Trước sự biến đổi của tội phạm xuyên quốc gia, ngành Hải quan cần chuyển từ phản ứng sang chủ động, từ kiểm soát truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu, công nghệ, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế. Cục trưởng Hải quan Nguyễn Văn Thọ cho biết 6 tháng cuối năm 2026, toàn ngành tập trung xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan 2014 và các văn bản liên quan đến hải quan số, thương mại điện tử xuyên biên giới, kiểm tra chuyên ngành, cửa khẩu thông minh và quản lý hải quan hiện đại. Đồng thời, đẩy mạnh xây dựng Hải quan thông minh dựa trên dữ liệu số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn, triển khai các dự án như hệ thống công nghệ thông tin hải quan số, mở rộng cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3.
Tại Phiên họp Hội đồng lần thứ 147/148 của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO) cuối tháng 6 tại Bỉ, Tổng Thư ký WCO Ian Saunders nhấn mạnh tăng cường hợp tác quốc tế là yêu cầu tất yếu để nâng cao hiệu quả quản lý biên giới trước các mối đe dọa an ninh phi truyền thống và tội phạm xuyên quốc gia. Chia sẻ thông tin, phối hợp thực thi pháp luật và phát huy quan hệ đối tác giữa hải quan với tổ chức quốc tế là yếu tố then chốt bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu và tạo thuận lợi cho thương mại hợp pháp.
Cam kết của Hải quan Việt Nam
Cục trưởng Nguyễn Văn Thọ khẳng định ủng hộ mạnh mẽ Kế hoạch Chiến lược của WCO giai đoạn 2025-2028 và tái cam kết đồng hành cùng các thành viên trong thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng Hải quan thông minh dựa trên dữ liệu, tăng cường năng lực thực thi. Ông đề xuất thu hẹp khoảng cách sẵn sàng chuyển đổi số giữa các thành viên để hiện đại hóa hải quan mang tính bao trùm, đồng bộ và bền vững. Hải quan Việt Nam cam kết đóng góp thực chất vào các sáng kiến của WCO về dữ liệu, thương mại điện tử và ứng dụng công nghệ mới, hướng tới hệ thống hải quan hiện đại, thích ứng và kết nối toàn cầu.
