Tọa đàm Luật Báo chí 2025: Cơ chế đặt hàng - Từ 'điểm tựa' đến 'đòn bẩy' cho báo chí số
Ngày 16/4 tại Hà Nội, Tạp chí Đời sống và Pháp luật đã tổ chức tọa đàm "Những điểm mới trong Luật Báo chí sửa đổi năm 2025". Sự kiện diễn ra ngay sau khi Quốc hội khóa XV thông qua luật này tại Kỳ họp thứ 10, với mục tiêu tạo diễn đàn trao đổi về nội dung cốt lõi và các vấn đề triển khai thực tiễn.
Luật Báo chí (sửa đổi) được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho báo chí Việt Nam phát triển trong thời đại số, khắc phục bất cập của luật hiện hành, mở rộng không gian hoạt động trên nền tảng số và tăng cường trách nhiệm xã hội. Đáng chú ý, luật đặt ra nguyên tắc mới về mô hình hoạt động và kinh tế báo chí, giải quyết bài toán nan giải khi nguồn thu truyền thống suy giảm trong khi yêu cầu đầu tư cho chuyển đổi số ngày càng lớn.
Cần thay đổi cách 'đặt vấn đề' đối với thông tin
Bà Trần Thị Thu Hiền – Phó Trưởng phòng Thông tin Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, chia sẻ góc nhìn từ thực tiễn triển khai cơ chế đặt hàng báo chí. Bà nhấn mạnh, trong thế giới với hàng triệu thông tin được tạo ra mỗi ngày, câu hỏi không còn là "ai đưa tin" mà là "ai quyết định đâu là thông tin có giá trị cho xã hội". Nếu Nhà nước giữ vai trò định hướng, việc xác định Nhà nước đang "đặt hàng" điều gì cho báo chí trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Theo bà Hiền, cơ chế đặt hàng không nên hiểu đơn thuần là phân bổ ngân sách, mà là sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị truyền thông. Trước đây, mô hình phổ biến là giao nhiệm vụ, cấp kinh phí và báo chí thực hiện. Tuy nhiên, trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh, khi báo chí cạnh tranh với mạng xã hội và nền tảng số, cách tiếp cận này bộc lộ nhiều hạn chế.
Cơ chế đặt hàng ra đời không phải để thay đổi cách chi tiền, mà để thay đổi cách Nhà nước "đặt vấn đề" đối với thông tin. Nếu không thay đổi cách đầu tư cho báo chí, thì không thể kỳ vọng báo chí thích ứng với môi trường mới.
Những chuyển biến tích cực từ thực tiễn Lào Cai
Sau hơn 7 năm triển khai, cơ chế đặt hàng tại Lào Cai đã tạo ra những chuyển biến rõ nét:
- Minh bạch hóa mối quan hệ Nhà nước - báo chí: Ngân sách không còn là khoản cấp phát, mà trở thành "hợp đồng trách nhiệm" với tiêu chí cụ thể. Báo chí biết rõ nội dung cần thực hiện, còn cơ quan quản lý xác định rõ giá trị ngân sách hướng tới.
- Tạo điểm tựa tài chính: Cơ chế này cung cấp nền tảng tài chính ổn định để báo chí thực hiện nhiệm vụ chính trị. Bà Hiền nhấn mạnh: "Không thể có báo chí chất lượng nếu thiếu một nền tảng tài chính ổn định".
- Thay đổi nhận thức: Tỉnh Lào Cai xem việc tăng kinh phí đặt hàng không phải là tăng chi ngân sách, mà là thay đổi cách nhìn nhận: thông tin trở thành "hạ tầng mềm" của phát triển. Đầu tư cho báo chí là đầu tư cho năng lực định hướng xã hội, đặc biệt tại địa phương có đặc thù như Lào Cai với địa hình phức tạp và nhiều dân tộc.
- Thúc đẩy tự chủ và đổi mới: Bộ máy báo chí được tinh gọn, nhân lực giảm nhưng hiệu quả tăng, sản phẩm truyền thông đa dạng và hiện đại hơn. Báo chí chủ động sáng tạo để đáp ứng yêu cầu đặt hàng.
- Nâng cao vị thế báo chí địa phương: Báo chí Lào Cai có bước tiến rõ rệt trong chuyển đổi số, với thành tích như Báo Lào Cai nằm trong nhóm xuất sắc toàn quốc năm 2024 và hệ thống báo chí tỉnh lọt top 10 về trưởng thành chuyển đổi số năm 2025.
Từ 'đặt hàng nội dung' đến 'đặt hàng ảnh hưởng'
Tuy nhiên, bà Hiền cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, nếu không được cập nhật kịp thời, cơ chế đặt hàng có thể trở thành lực cản phát triển:
- Vấn đề định mức, đơn giá: Nhiều quy định vẫn "định giá" sản phẩm báo chí theo cách tiếp cận truyền thống, trong khi báo chí đã chuyển sang mô hình đa nền tảng, dẫn đến lệch pha giữa thực tiễn sản xuất và cơ chế tài chính.
- Thiếu công cụ đo lường hiệu quả: Nếu đặt hàng dựa chủ yếu trên số lượng tin, bài, sẽ khó đánh giá tác động thực sự của thông tin. Trong môi trường số, hiệu quả cần đo bằng mức độ tiếp cận, tương tác, niềm tin và thay đổi nhận thức công chúng.
- Cơ chế tài chính chậm đổi mới: Quy định về tài chính, đầu tư, thanh quyết toán chưa theo kịp tốc độ đổi mới công nghệ, làm giảm tính linh hoạt và khả năng thích ứng của báo chí.
Từ đó, bà Hiền đề xuất một số định hướng hoàn thiện cơ chế đặt hàng:
- Chuyển từ đặt hàng nội dung sang đặt hàng hiệu quả truyền thông: Sử dụng chỉ số đo lường cụ thể (Media KPI) để đánh giá không chỉ số lượng tin, bài mà còn mức độ tiếp cận, tin cậy và tác động xã hội.
- Xây dựng Quỹ hỗ trợ phát triển báo chí: Đầu tư cho sản phẩm báo chí công ích, chất lượng cao, dài hạn trong bối cảnh nguồn thu quảng cáo suy giảm.
- Thúc đẩy đặt hàng liên vùng: Nâng tầm báo chí địa phương bằng cách tiếp cận truyền thông quy mô lớn cho vấn đề như phát triển vùng Tây Bắc hay Đồng bằng sông Cửu Long.
- Hoàn thiện cơ chế tài chính linh hoạt: Đảm bảo vai trò định hướng của Nhà nước, trong đó tự chủ không có nghĩa buông lỏng và đổi mới phải đi cùng giữ vững định hướng chính trị, xã hội.
Bà Hiền khẳng định: cơ chế đặt hàng báo chí không phải là cách Nhà nước "chi tiền" cho báo chí, mà là đầu tư cho giá trị thông tin của xã hội, nguồn lực của niềm tin. Trong kỷ nguyên số, mục tiêu cuối cùng không phải "mua tin, bài", mà kiến tạo hệ sinh thái thông tin lành mạnh, củng cố niềm tin và thúc đẩy phát triển bền vững.
Nếu được thiết kế đúng, vận hành hiệu quả và có cơ chế đo lường phù hợp, cơ chế đặt hàng báo chí không chỉ là "điểm tựa", mà hoàn toàn có thể trở thành "đòn bẩy" quan trọng, giúp báo chí Việt Nam bứt phá trong giai đoạn phát triển mới.
