Bộ Tư pháp đề xuất sửa Luật Nuôi con nuôi: Giới hạn tuổi, chặn trục lợi
Luật Nuôi con nuôi năm 2010 đã chính thức có hiệu lực thi hành được 15 năm, qua thời gian dài áp dụng vào thực tiễn, luật này dần bộc lộ một số điểm hạn chế và bất cập, không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu của cuộc sống hiện nay. Trước tình hình đó, Bộ Tư pháp đã chính thức đề xuất xây dựng dự án luật sửa đổi, bổ sung với định hướng rõ ràng là bảo đảm tốt nhất quyền lợi và lợi ích của trẻ em khi được nhận làm con nuôi.
Giới hạn độ tuổi nhận con nuôi: Đề xuất mới gây chú ý
Theo quy định hiện hành của Luật Nuôi con nuôi, độ tuổi tối đa được nhận làm con nuôi là dưới 16 tuổi, trừ những trường hợp đặc biệt như được cha dượng, mẹ kế, cô, dì, chú, bác nhận làm con nuôi. Đối với người nhận con nuôi, một trong các điều kiện bắt buộc là "phải hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên". Tuy nhiên, Bộ Tư pháp nhận định rằng quy định này chưa thực sự phù hợp với thực tế.
Bởi lẽ, trên thực tế đã xuất hiện nhiều trường hợp người nhận con nuôi có độ tuổi khá cao, thậm chí đã già, không còn đủ sức khỏe và điều kiện phù hợp để đảm nhận vai trò làm cha, mẹ nuôi một cách hiệu quả. Điều này dẫn đến hệ quả là không bảo đảm được lợi ích tối ưu cho người được nhận làm con nuôi, đặc biệt là trẻ em.
Mặt khác, luật hiện tại chỉ quy định khoảng cách độ tuổi tối thiểu giữa người nhận con nuôi và người được nhận làm con nuôi, mà hoàn toàn chưa có bất kỳ giới hạn nào về độ tuổi tối đa. Chính vì vậy, các cơ quan có thẩm quyền khi giải quyết hồ sơ nuôi con nuôi thường không có cơ sở pháp lý rõ ràng để từ chối những trường hợp người nhận con nuôi đã quá cao tuổi.
Để khắc phục triệt để hạn chế này, Bộ Tư pháp đưa ra đề xuất sửa đổi theo hướng người nhận con nuôi phải đáp ứng điều kiện "hơn con nuôi ít nhất 20 tuổi và nhiều nhất 45 tuổi". Nói cách khác, giới hạn độ tuổi để một người được phép nhận con nuôi sẽ là dưới 61 tuổi, tính toán dựa trên độ tuổi tối đa của con nuôi là 16 tuổi.
Riêng đối với trường hợp người nhận con nuôi là một cặp vợ chồng, thì khoảng cách độ tuổi nêu trên sẽ được áp dụng cho người ít tuổi hơn trong hai vợ chồng, nhằm đảm bảo tính công bằng và phù hợp.
Bổ sung điều kiện loại trừ và bịt "lỗ hổng" trục lợi
Bên cạnh đề xuất về giới hạn độ tuổi, Bộ Tư pháp còn kiến nghị bổ sung thêm quy định cụ thể: những người bị kết án phạt tù nhưng được hưởng án treo mà chưa hết thời gian thử thách theo quy định của pháp luật sẽ không được phép nhận con nuôi. Quy định mới này nhằm mục đích phòng tránh các tình huống xấu có thể xảy ra, chẳng hạn như người đang được hưởng án treo bị chuyển sang án tù, dẫn đến việc con nuôi không có người chăm sóc, nuôi dưỡng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích và tương lai của đứa trẻ.
Vẫn theo đề xuất của Bộ Tư pháp, một vấn đề nổi cộm khác cần được giải quyết là việc bịt "lỗ hổng" có thể dẫn đến tình trạng trục lợi từ hoạt động nhận con nuôi. Cụ thể, đối với hình thức nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, luật hiện hành đã quy định rất rõ ràng về thủ tục giới thiệu trẻ em cho làm con nuôi, bao gồm việc lựa chọn gia đình cha mẹ nuôi phù hợp. Thế nhưng, đối với trường hợp giới thiệu trẻ em cho làm con nuôi trong nước, luật lại chưa thiết lập bất kỳ cơ chế điều chỉnh cụ thể nào.
Thực tiễn từ nhiều năm qua cho thấy, hệ quả của việc thiếu cơ chế này là người nhận con nuôi trong nước thường tự mình đi tìm kiếm trẻ em, tự tiếp xúc, trao đổi và thỏa thuận trực tiếp với cha mẹ đẻ, người giám hộ hoặc người đang nuôi dưỡng trẻ em về việc cho và nhận con nuôi. Sau khi đã thỏa thuận xong, các bên mới bắt đầu hoàn thiện hồ sơ đăng ký nuôi con nuôi và nộp tại cơ quan có thẩm quyền.
Cách làm này vừa không bảo đảm được việc lựa chọn một gia đình phù hợp nhất cho trẻ em, vừa tiềm ẩn nhiều nguy cơ phát sinh tiêu cực trong quá trình tự thỏa thuận giữa các bên. Thậm chí, nó có thể tạo cơ hội cho những đối tượng trung gian không có thiện chí lợi dụng cơ chế giải quyết nuôi con nuôi còn thiếu chặt chẽ để trục lợi bất chính.
Do đó, cơ quan soạn thảo đề xuất bổ sung quy định theo hướng giao trách nhiệm cho Ủy ban nhân dân cấp xã và Sở Tư pháp nơi có thẩm quyền giải quyết việc nuôi con nuôi thực hiện công tác giới thiệu trẻ em cho làm con nuôi. Quy trình này sẽ được thực hiện sau khi có đề nghị từ người được cấp chứng nhận hành nghề công tác xã hội hoặc người làm công tác xã hội trong các đơn vị, cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội tham gia đánh giá điều kiện của người được nhận làm con nuôi và người nhận con nuôi.
Mục tiêu là lựa chọn người nhận con nuôi phù hợp nhất với nhu cầu và đặc điểm cụ thể của trẻ em được nhận làm con nuôi. Việc giới thiệu trẻ em phải được thực hiện trên cơ sở đánh giá toàn diện sự phù hợp giữa điều kiện của người nhận nuôi với đặc điểm, nhu cầu của trẻ em được nhận làm con nuôi, đảm bảo nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ.
