Hơn một thập kỷ sau khi bùng nổ, bê bối túi khí Takata vẫn chưa khép lại. Đây được xem là cuộc khủng hoảng an toàn nghiêm trọng nhất trong lịch sử ngành công nghiệp ô tô thế giới.
Hiện tại, hàng chục triệu xe trên thế giới vẫn chưa được kiểm tra và khắc phục lỗi, trong khi các cơ quan an toàn đã đưa ra cảnh báo rằng không nên tiếp tục lái những chiếc xe thuộc diện triệu hồi nhưng chưa được kiểm tra, sửa chữa.
Mới đây, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã nhận được báo cáo và đề nghị hỗ trợ từ Hiệp hội các Nhà sản xuất Ô tô Việt Nam (VAMA) về việc đăng tải thông tin về Chương trình triệu hồi túi khí Takata trên các phương tiện truyền thông chính thức.
Tại Việt Nam, có gần 51.000 ô tô chưa được triệu hồi vì lỗi túi khí Takata, bao gồm các dòng xe như Vios, Altis, Ranger, Everest đời cũ.
Từ trang bị an toàn thành "quả bom nổ chậm" trên ô tô
Túi khí là một phần của hệ thống an toàn trên ô tô, được phát minh nhằm giảm nguy cơ phần thân trên hoặc đầu của người ngồi va đập vào các chi tiết bên trong xe khi xảy ra tai nạn. Theo một số thống kê tại Mỹ, hệ thống túi khí trên ô tô có thể giúp giảm tới 30% nguy cơ thương vong cho người ngồi trong xe.
Tuy nhiên, với Takata - một nhà sản xuất linh kiện ô tô lớn của Nhật Bản - bộ phận an toàn này lại trở thành nguyên nhân gây thương vong cho người ngồi trong xe. Lý do là hãng đã sử dụng ammonium nitrate (NH4NO3) làm chất kích nổ túi khí.
Theo thời gian, dưới tác động của nhiệt độ cao và độ ẩm lớn, chất này có thể bị suy giảm chất lượng và cháy quá nhanh khi túi khí kích hoạt. Khi đó, áp suất bên trong cụm bơm khí tăng đột biến, khiến vỏ kim loại của bộ phận này bị nổ tung. Các mảnh kim loại sắc nhọn có thể bắn tung tóe trong khoang hành khách như những viên đạn.
Cụm bơm khí nổ tung làm văng các mảnh kim loại sắc nhọn vào người ngồi trên xe, có thể gây sát thương.
Ngay cả khi hoạt động bình thường theo đúng thiết kế, quá trình bung túi khí cũng đã tạo lực tác động rất mạnh. Quá trình này bắt đầu bằng một vụ nổ có kiểm soát bên trong cụm bơm khí, kích hoạt phản ứng hóa học tạo ra khí nitơ làm túi khí phồng lên cực nhanh, lao về phía đầu và ngực người ngồi trên xe với tốc độ lên tới khoảng 320km/h chỉ trong 20-30 mili giây.
Túi khí bung nhanh và mạnh như vậy là cần thiết để hấp thụ và triệt tiêu năng lượng sinh ra khi xe gặp va chạm. Tuy nhiên, quá trình bung túi khí không được phép làm vỡ cụm bơm khí, dẫn tới việc các mảnh kim loại sắc nhọn văng về phía mặt và cổ của người ngồi trên xe, như trường hợp túi khí của Takata.
Nhiều vụ tai nạn cho thấy mức độ va chạm không quá nghiêm trọng, nhưng người lái hoặc hành khách vẫn bị thương nặng, thậm chí tử vong do bị các mảnh kim loại từ bộ phận bơm khí văng trúng.
Điều khiến các cơ quan an toàn lo ngại là nguy cơ này gia tăng theo tuổi đời phương tiện. Ô tô càng cũ, hoạt động càng lâu trong môi trường nóng ẩm thì xác suất xảy ra sự cố càng cao.
Cuộc triệu hồi lớn nhất lịch sử ngành ô tô thế giới
Những dấu hiệu đầu tiên xuất hiện từ đầu những năm 2000, khi các kỹ sư của Takata phát hiện ra hiện tượng cụm bơm khí bị nứt vỡ trong các cuộc thử nghiệm, nhưng ban lãnh đạo công ty được cho là đã yêu cầu tiêu hủy dữ liệu. Takata đã ngụy tạo báo cáo an toàn cung cấp cho đối tác là các nhà sản xuất ô tô lớn.
Đến giai đoạn 2013-2014, quy mô thực sự của vụ việc mới được phơi bày. Kết quả điều tra tại Mỹ cho thấy lỗi không chỉ xuất hiện trên một vài dòng xe riêng lẻ mà liên quan đến hàng loạt hãng sản xuất ô tô lớn trên thế giới. Do Takata là nhà cung cấp linh kiện cho rất nhiều thương hiệu, từ xe phổ thông đến xe sang, phạm vi ảnh hưởng nhanh chóng lan rộng.
Hơn 20 hãng xe bị kéo vào cuộc khủng hoảng túi khí của Takata.
Các nhà sản xuất ô tô lớn như Honda, Toyota, Nissan, Mazda, Mitsubishi, Subaru, BMW, Ford, General Motors (GM), Chrysler, Volkswagen, Mercedes-Benz hay Ferrari đều đã phải công bố triệu hồi các mẫu xe sử dụng túi khí Takata.
Tính đến đầu năm 2024, các hãng đã thông báo triệu hồi tổng cộng hơn 100 triệu xe sử dụng túi khí Takata trên toàn thế giới, khiến đây trở thành chiến dịch triệu hồi lớn nhất lịch sử ngành ô tô hiện đại.
Quy mô quá lớn khiến nhiều nhà sản xuất không thể thay thế linh kiện ngay lập tức do thiếu nguồn cung phụ tùng. Tại Mỹ, việc triệu hồi xe để kiểm tra và khắc phục lỗi được chia mức độ ưu tiên dựa trên tuổi đời xe và điều kiện khí hậu của khu vực sử dụng để xử lý trước những xe có nguy cơ cao nhất.
Hàng chục người thiệt mạng, hàng trăm người bị thương
Điều khiến bê bối Takata trở nên đặc biệt nghiêm trọng là thiệt hại về người. Túi khí Takata là nguyên nhân dẫn tới chiến dịch triệu hồi xe lớn nhất và gây nhiều thương vong nhất trong lịch sử ngành công nghiệp ô tô.
Tổng cộng đã có ít nhất hơn 60 người sử dụng ô tô trên toàn cầu thiệt mạng, hàng trăm người bị thương và ảnh hưởng tới hàng chục triệu xe của hơn 20 nhà sản xuất khác nhau.
Bê bối gian lận túi khí của Takata khiến hơn 20 hãng xe bị ảnh hưởng.
Nhiều người đã thiệt mạng trong những vụ va chạm nhỏ mà lẽ ra họ có thể sống sót. Một người đàn ông đâm phải một con bò trên đường nông thôn tại bang South Carolina (Mỹ) và đã tử vong do mất máu sau khi bị mảnh kim loại văng ra từ túi khí đâm trúng.
Trong khi đó, tại bang Virginia (Mỹ), một hành khách đang ngồi trên ô tô dừng chờ để rẽ trái ở giao lộ đã thiệt mạng khi chiếc xe đứng yên này bị xe khác đâm trúng, khiến túi khí bung và gây chấn thương chết người.
Các vụ việc xảy ra trong thời gian dài, ở nhiều nơi và trên nhiều thương hiệu xe. Một số nạn nhân bị các mảnh kim loại xuyên vào cổ, mặt hoặc ngực khi túi khí bung ra.
Nhiều chuyên gia an toàn cho rằng đây là dạng lỗi đặc biệt nguy hiểm, bởi người dùng gần như không thể tự phát hiện. Trong điều kiện vận hành bình thường, hệ thống túi khí vẫn hoạt động như thiết kế. Chỉ đến khi xảy ra va chạm và túi khí kích hoạt, rủi ro mới xuất hiện. Do đó, không ít người vẫn tiếp tục sử dụng xe trong nhiều năm mà không biết mình đang di chuyển cùng một "quả bom nổ chậm".
Gần 10 năm sau khi vụ bê bối nổ ra, vẫn có người chết vì túi khí Takata. Cụ thể, vào năm 2022, theo hãng tin AP, một người đàn ông ở Florida (Mỹ) lái chiếc Ford Ranger 2006 gặp tai nạn nhỏ và cụm bơm khí trước bên ghế lái đã phát nổ, làm bắn ra các mảnh kim loại sắc nhọn vào tài xế, dẫn tới tử vong.
Cho tới hiện tại, các cơ quan quản lý an toàn ở nhiều nước vẫn liên tục phát đi cảnh báo đối với những xe chưa hoàn thành việc thay thế túi khí.
Sự sụp đổ của một doanh nghiệp lớn
Khủng hoảng túi khí không chỉ ảnh hưởng đến người dùng và các hãng xe, mà còn kéo theo sự sụp đổ của chính Takata.
Trước khi xảy ra bê bối túi khí, Takata từng là một trong những nhà sản xuất thiết bị an toàn ô tô lớn nhất thế giới, cung cấp dây đai an toàn, vô lăng và túi khí cho hàng chục thương hiệu.
Vào thời điểm những năm 2000, ba công ty cung cấp phần lớn túi khí trên toàn cầu là Takata, TRW và Autoliv. Tuy nhiên, chỉ có Takata sử dụng ammonium nitrate làm chất tạo khí đẩy trong bộ tạo khí của túi khí.
Ammonium nitrate tạo ra năng lượng lớn hơn trong một thể tích nhỏ hơn so với nhiều chất tạo khí đẩy khác. Điều này cho phép Takata cung cấp cho các nhà sản xuất ô tô một bộ tạo khí có kích thước nhỏ gọn hơn, qua đó tạo ra lợi thế cạnh tranh nhất định.
Tuy nhiên, chi phí bồi thường, triệu hồi và các vụ kiện tụng đã nhanh chóng vượt ngoài khả năng tài chính của doanh nghiệp. Năm 2017, Takata đã nộp đơn xin bảo hộ phá sản tại Nhật Bản và Mỹ.
Chủ tịch kiêm CEO của Takata, ông Shigehisa Takada, cúi đầu xin lỗi trong buổi họp báo vào ngày 27/6/2017, sau khi công ty quyết định đệ đơn xin bảo hộ phá sản tại Nhật.
Phần lớn tài sản của công ty sau đó được chuyển giao cho Key Safety Systems (KSS). KSS sau này đổi tên thành Joyson Safety Systems (JSS), có trụ sở đặt tại ngoại ô Detroit (Mỹ), nhưng thuộc sở hữu của tập đoàn điện tử Ningbo Joyson Electronics (Trung Quốc).
Dù thương hiệu Takata gần như biến mất khỏi ngành công nghiệp ô tô, các đợt triệu hồi liên quan đến sản phẩm của hãng vẫn kéo dài cho tới hiện tại.
Việt Nam còn hàng chục ngàn xe chưa được kiểm tra lỗi túi khí Takata
Là một phần của thị trường ô tô toàn cầu, Việt Nam không nằm ngoài cuộc khủng hoảng triệu hồi xe do túi khí Takata.
Trong khoảng 10 năm qua, hàng loạt thương hiệu đã triển khai các chương trình triệu hồi liên quan đến túi khí Takata tại Việt Nam. Toyota, Honda, Nissan, Mazda, Mitsubishi, Subaru, BMW và Ford đều từng phát đi thông báo mời khách hàng mang xe đến kiểm tra và thay thế túi khí miễn phí.
Phần lớn xe bị ảnh hưởng được sản xuất trong giai đoạn từ đầu những năm 2000 đến giữa thập niên 2010.
Khoảng 40% ô tô thuộc diện triệu hồi túi khí Takata tại Việt Nam chưa được kiểm tra và thay thế cụm bơm túi khí lỗi.
Theo thống kê, tại thị trường Việt Nam, tổng số xe thuộc diện triệu hồi do lỗi túi khí Takata là khoảng 137.000 chiếc. Đến nay, đã có hơn 86.000 chiếc được kiểm tra và thay thế cụm bơm khí, đạt tỷ lệ trên 60% tổng số xe bị ảnh hưởng.
Điều này có nghĩa là còn gần 51.000 ô tô tại Việt Nam thuộc diện triệu hồi nhưng chưa được kiểm tra và thay thế cụm bơm túi khí.
Tại Việt Nam, các mẫu xe thuộc diện ảnh hưởng gồm Toyota Vios, Yaris, Corolla Altis (sản xuất giai đoạn 2004-2013), Ford Ranger (2003-2011), Ford Everest (2005-2013) và Honda CR-V, City, Civic, Accord (2008-2014).
Thực tế này cho thấy không ít chủ xe có thể chưa nhận thức đầy đủ mức độ rủi ro của lỗi hoặc chưa tiếp cận được các thông báo triệu hồi từ nhà sản xuất, đặc biệt là những người mua xe đã qua sử dụng.
Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu nóng ẩm tại Việt Nam cũng được các chuyên gia an toàn đánh giá là yếu tố có thể làm gia tăng nguy cơ xuống cấp của cụm bơm khí theo thời gian.
Để chủ động phòng ngừa rủi ro, người dùng nên kiểm tra thông tin về mẫu xe, năm sản xuất và liên hệ các đại lý hoặc xưởng dịch vụ ủy quyền để được tư vấn, hỗ trợ kiểm tra khi cần thiết.
Danh sách ô tô tại Việt Nam thuộc diện triệu hồi vì túi khí Takata.
