Học vấn cao không đồng nghĩa với khả năng miễn nhiễm với sai trái. Một vụ việc lừa đảo tại Trung Quốc đã khiến nhiều người phải giật mình khi danh sách những người thực hiện hành vi bao gồm cả sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học uy tín.
Họ từng là niềm tự hào của gia đình và xã hội, từng được xem như những “con nhà người ta”, là nguồn nhân lực chất lượng cao. Nhưng sau khi rời giảng đường, họ lại xuất hiện trong những vụ lừa đảo rúng động. Tùy vào kỹ năng, họ đảm nhận các vai trò khác nhau như trực tiếp chốt sale, seeding, vận hành hệ thống, nhưng đều chung mục đích: lùa càng nhiều nạn nhân vào bẫy càng tốt.
Câu chuyện rúng động
Vụ việc xảy ra tại Trung Quốc là một ví dụ điển hình. Tháng 4/2019, Hoàng Mỗ, Trương Mỗ cùng 6 người khác vừa tốt nghiệp từ các trường đại học danh tiếng. Trong giai đoạn tìm việc, họ tiếp cận cơ hội thông qua các trang tuyển dụng và lời giới thiệu từ người quen. Công việc ban đầu được mô tả bình thường, thậm chí mang hơi hướng công nghệ và marketing hiện đại.
Nhưng khi bắt đầu, mọi thứ dần lộ diện khác đi. Mỗi ngày, nhóm này phải vận hành từ 5 đến 8 chiếc điện thoại, đăng nhập hàng loạt tài khoản mạng xã hội, tham gia hơn 100 nền tảng trực tuyến. Công việc của họ không phải tạo giá trị sản phẩm hay dịch vụ mà là thực hiện những “kịch bản” có sẵn: chuyển tiếp nội dung trò chuyện, đóng vai nhà đầu tư thành công, bình luận seeding tích cực và xây dựng niềm tin ảo trên mạng xã hội.
Từ đó, họ dẫn dắt nạn nhân vào các website đầu tư mờ ám - những nền tảng do bên thứ ba thiết kế để phục vụ mục đích lừa đảo. Điều đáng nói là trong quá trình làm việc, Hoàng Mỗ và các đồng phạm dần nhận ra bản chất thật sự của công việc. Các “kịch bản” không có tính xác thực, những lời hứa hẹn về đầu tư không dựa trên nền tảng tài chính thực tế. Họ hiểu rằng hành vi này có thể vi phạm pháp luật.
Thế nhưng, thay vì dừng lại, họ vẫn tiếp tục vì hoa hồng cao, thu nhập nhanh và cảm giác “có thể kiểm soát được hậu quả”. Chỉ đến giữa tháng 7/2019, khi đường dây lừa đảo giải tán và chuyển ra nước ngoài, họ mới chấm dứt công việc. Tính đến thời điểm bị phát hiện, hệ thống này đã lừa hơn 500 nạn nhân tại Trung Quốc và nhiều quốc gia Đông Nam Á, với tổng số tiền vượt quá 140 triệu NDT (hơn 544 tỷ đồng).
Sau khi cơ quan chức năng vào cuộc và xét xử, các bị cáo bị tuyên phạt từ 3 năm 6 tháng đến 10 năm 9 tháng tù giam, cùng các mức phạt tiền từ 50.000 đến 150.000 NDT (hơn 194 triệu - 583 triệu đồng).
Vì sao người học cao lại dễ chọn sai đường?
Câu hỏi này không hiếm trong thực tế. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ học vấn cao không đồng nghĩa với khả năng miễn nhiễm trước sai trái. Hành vi lừa đảo thường là sự kết hợp của môi trường, áp lực và cách con người tự hợp lý hóa hành vi.
Kỹ năng giỏi không đồng nghĩa với đạo đức tốt
Những người học trường top thường có nền tảng tư duy tốt, khả năng phân tích, giao tiếp và thuyết phục vượt trội. Trong môi trường bình thường, đây là lợi thế lớn. Tuy nhiên, trong các mô hình lừa đảo hiện đại, chính những kỹ năng đó lại bị “đảo chiều” để xây dựng niềm tin giả. Họ không lừa người khác bằng sự thiếu hiểu biết, mà ngược lại, bằng cách hiểu rõ tâm lý và khiến người khác tin vào điều không có thật.
Khi cái sai trở nên bình thường
Không phải ai cũng bắt đầu với ý định lừa đảo. Phần lớn đều đi vào hệ thống một cách bình thường qua các mô tả công việc như marketing, chăm sóc khách hàng. Trong quá trình làm việc, những suy nghĩ như “mình đâu trực tiếp lấy tiền của ai”, “ai cũng đang làm vậy” hay “người ta tham thì mới bị lừa” dần xuất hiện, khiến ranh giới đúng sai bị làm mờ.
Áp lực tài chính và kỳ vọng thành công nhanh
Tốt nghiệp trường top đầu, họ chịu áp lực phải thành công sớm. Các mô hình lừa đảo thường hứa hẹn thu nhập cao trong thời gian ngắn, tạo ra sự chênh lệch giữa giá trị đạo đức và lợi ích thực tế, khiến nhiều người dễ bị cuốn vào.
Lừa đảo ngày nay được tổ chức như một doanh nghiệp
Nhiều đường dây lừa đảo hiện nay được tổ chức bài bản, có bộ phận tuyển dụng, đào tạo kịch bản, hệ thống chỉ tiêu và KPI rõ ràng. Sự chuyên nghiệp hóa này khiến người mới tham gia đôi khi không nhận ra bản chất thật sự của công việc.
Môi trường mạnh hơn bằng cấp
Bằng cấp phản ánh năng lực học tập, không phải “bộ lọc” đạo đức. Một người giỏi nếu rơi vào môi trường sai lệch vẫn có thể đi sai hướng, trong khi một người bình thường ở môi trường lành mạnh lại giữ được nguyên tắc. Điều quyết định không chỉ là con người giỏi đến đâu, mà còn là họ đang đứng trong môi trường nào và bị dẫn dắt bởi hệ giá trị nào.
