Điều 45 Luật Quản lý thuế năm 2025 quy định 10 hành vi bị xác định là trốn thuế, bao gồm: không đăng ký, kê khai thuế; nộp hồ sơ khai thuế quá hạn trên 90 ngày; không ghi nhận doanh thu trong sổ kế toán; không xuất hóa đơn hoặc ghi giá bán thấp hơn thực tế; sử dụng hóa đơn, chứng từ bất hợp pháp; dùng chứng từ, tài liệu sai bản chất giao dịch để giảm nghĩa vụ thuế hoặc số thuế hoàn; khai sai hàng hóa xuất nhập khẩu mà không khắc phục hậu quả; cố ý không kê khai hoặc kê khai sai thuế hàng hóa xuất nhập khẩu; cấu kết nhập khẩu nhằm trốn thuế; sử dụng hàng hóa thuộc đối tượng không chịu thuế, miễn thuế không đúng mục đích; kinh doanh trong thời gian tạm ngừng nhưng không thông báo cơ quan thuế.
Luật sư Trần Xoa, Giám đốc Công ty luật Minh Đăng Quang, cho rằng trong các hành vi trốn thuế có hiệu lực từ 1.7.2026, người nộp thuế dễ mắc phải nhất là sử dụng hóa đơn không hợp pháp hoặc sử dụng không hợp pháp hóa đơn (như hóa đơn ma, hóa đơn khống) để giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được hoàn. Hành vi này thường xảy ra do mua bán hóa đơn nhằm hợp thức hóa chi phí đầu vào. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp vô tình, chẳng hạn như người mua nhận phải hóa đơn của doanh nghiệp đã bỏ trốn hoặc tạm ngừng hoạt động. Thực tế phát sinh nhiều doanh nghiệp đi ăn uống, nhận hóa đơn từ đơn vị bán hàng để thanh toán lại. Một thời gian sau, cơ quan thuế loại trừ những hóa đơn này trong chi phí doanh nghiệp vì đơn vị cung cấp hóa đơn đã ngừng hoạt động và hóa đơn không được xem là hợp pháp, dù trên hóa đơn có mã của cơ quan thuế.
Luật sư Trần Xoa lưu ý: "Theo quy định hiện nay, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp thì coi như gian lận, nếu số lượng hóa đơn trên 10 thì xét tình tiết tăng nặng. Cần phân định rõ hóa đơn được xuất khi doanh nghiệp còn hoạt động, có mã của cơ quan thuế thì xem là hợp pháp. Việc doanh nghiệp ngưng kinh doanh hay không thực hiện nghĩa vụ thuế không thuộc trách nhiệm của bên mua hàng hóa, dịch vụ."
Luật sư cũng cảnh báo trường hợp người mua không nhận hóa đơn khi mua hàng hóa dịch vụ, khiến người bán không có thông tin đầy đủ để xuất hóa đơn. Trong trường hợp này, người bán không xuất hóa đơn mà cố tình không kê khai, nộp thuế thì bị xem là trốn thuế. Nếu không xuất hóa đơn nhưng vẫn kê khai, nộp thuế thì không bị xem là trốn thuế. Do đó, người nộp thuế cần lưu ý điểm này để tránh vi phạm.
Chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú: Tập trung vào dòng tiền thay vì hóa đơn
Một trong những hành vi mà người nộp thuế, đặc biệt là cá nhân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ hay gặp phải là trong thời gian tạm ngừng hoạt động kinh doanh lại phát sinh hợp đồng, hoặc trở lại kinh doanh mà không thông báo với cơ quan thuế. Theo ông Trần Xoa, hành vi vi phạm này do nhận thức pháp luật còn yếu chứ không cố ý gian lận trốn thuế, nên cần châm chước, nhắc nhở thay vì khép vào hành vi trốn thuế.
Luật sư Trần Xoa kiến nghị: "Ranh giới giữa sai sót trong kê khai và trốn thuế khá mong manh. Nếu doanh nghiệp chỉ sai do nhầm lẫn, hiểu sai quy định, hoặc do biến động chính sách, thì đó là lỗi hành chính, có thể bị phạt nhưng không cấu thành tội phạm. Ngược lại, khi có dấu hiệu cố ý hợp thức chứng từ, lập hóa đơn khống, chia nhỏ doanh thu, hay tổ chức hệ thống hai sổ kế toán để trốn nghĩa vụ thuế, thì hành vi đó được xem là trốn thuế có tổ chức. Việc xác định hành vi khai sai hay trốn thuế cần có hướng dẫn chi tiết, tạo điều kiện để người nộp thuế khắc phục nếu vi phạm. Đồng thời, xem xét bảo vệ người nộp thuế trung thực, không hoàn toàn dựa vào hóa đơn mà có thể xem xét các chứng từ thanh toán khác để xác định hoạt động mua bán hợp pháp."
Chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú cho rằng hành vi trốn thuế từ lâu đã được pháp luật quy định với các nguyên tắc nhận diện khá rõ ràng. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng nhiều năm qua cho thấy vẫn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau, đặc biệt đối với các trường hợp giao dịch có thật nhưng doanh nghiệp phát hành hóa đơn sau đó bị xác định vi phạm. Cách quản lý hiện nay đang đặt nặng vai trò của hóa đơn như một "điều kiện quyết định" mà chưa đánh giá đầy đủ bản chất kinh tế của giao dịch. Trong khi đó, hóa đơn về bản chất chỉ là công cụ chứng minh giao dịch mua bán, không phải dòng tiền hay hoạt động kinh tế thực tế. Lợi dụng vai trò của hóa đơn, những đường dây thành lập "công ty ma" để mua bán hóa đơn ra đời nhằm lấy phần trăm tiền trên đó. Mua bán hóa đơn trở thành mảnh đất màu mỡ cho tội phạm. Thời gian gần đây, nhiều vụ án liên quan mua bán hóa đơn giá trị gia tăng bị xử lý hình sự với mức án nghiêm khắc. Không ai ủng hộ việc gian lận hóa đơn để lấy tiền ngân sách, nhưng cũng không vì thế mà ảnh hưởng đến các doanh nghiệp khác đang hoạt động.
Ông Nguyễn Ngọc Tú cho rằng quản lý thuế hiện đại cần tập trung vào doanh thu, dòng tiền, hàng hóa, hợp đồng và hoạt động kinh doanh thực tế thay vì chỉ nhìn vào trạng thái pháp lý của hóa đơn. Nếu giao dịch có thật, hàng hóa có thật, thanh toán có thật và phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh thì cần xem xét đầy đủ yếu tố "ngay tình" của doanh nghiệp mua hàng. Khi doanh nghiệp đã được cấp mã số thuế, được cơ quan thuế cho phép sử dụng hóa đơn điện tử và cấp mã xác thực thì người mua có cơ sở để tin tưởng hóa đơn đó hợp pháp. Trong trường hợp doanh nghiệp bán hàng vi phạm sau này, không thể mặc nhiên để toàn bộ rủi ro dồn sang bên mua nếu không chứng minh được sự thông đồng hoặc hành vi gian dối.
"Trong bối cảnh môi trường kinh doanh đang hướng tới minh bạch và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, cần có hướng dẫn rõ ràng, đồng bộ hơn về xác định hóa đơn bất hợp pháp, cũng như tiêu chí chứng minh giao dịch thực tế. Điều này không chỉ giúp chống thất thu ngân sách mà còn bảo đảm quyền lợi cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính, tránh tình trạng 'mua đúng, bán đúng nhưng vẫn chịu rủi ro pháp lý' do sai phạm từ phía đối tác", ông Nguyễn Ngọc Tú khuyến nghị.
Trường hợp không bị xử phạt về hành vi trốn thuế
Điều 45 quy định trường hợp người nộp thuế không bị xử phạt về hành vi trốn thuế mà chỉ bị xử phạt về hành vi vi phạm thủ tục thuế như sau: không nộp hồ sơ đăng ký thuế; không nộp hồ sơ khai thuế; nộp hồ sơ khai thuế sau 90 ngày kể từ ngày hết thời hạn nộp hồ sơ khai thuế hoặc hết thời hạn gia hạn nộp hồ sơ khai thuế nhưng không phát sinh số tiền thuế phải nộp; nộp hồ sơ khai thuế sau 90 ngày kể từ ngày hết thời hạn nộp hồ sơ khai thuế hoặc hết thời hạn gia hạn nộp hồ sơ khai thuế có phát sinh số tiền thuế phải nộp và người nộp thuế đã nộp đủ số tiền thuế, tiền chậm nộp vào ngân sách nhà nước trước thời điểm cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra thuế hoặc trước thời điểm cơ quan thuế lập biên bản về hành vi chậm nộp hồ sơ khai thuế.
