Thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran đã giải quyết được vấn đề giao tranh và eo biển Hormuz, nhưng vẫn để ngỏ các vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân và tài sản bị đóng băng của Iran.
Thỏa thuận ngừng bắn và đàm phán
Mỹ và Iran đã đạt được một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt các hành động thù địch trong vòng 60 ngày và mở cửa trở lại eo biển Hormuz, mở đường cho các cuộc đàm phán tương lai. Toàn văn thỏa thuận chưa được công bố, nhưng các chi tiết rò rỉ cho thấy một số vấn đề khó khăn nhất, bao gồm số phận của chương trình hạt nhân Iran, đã được hoãn lại.
Theo các quan chức, khuôn khổ thỏa thuận cam kết Mỹ sẽ bắt đầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran, trong khi Iran sẽ rà phá thủy lôi ở eo biển Hormuz và mở cửa trở lại tuyến đường thủy quan trọng này. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết: “Thỏa thuận lớn này sẽ mang lại hòa bình và an ninh cho toàn bộ khu vực”. Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran mô tả thỏa thuận này là một “bản ghi nhớ hiểu biết” (MOU).
Ngừng bắn và đàm phán
Thỏa thuận dường như sẽ gia hạn lệnh ngừng bắn mong manh thêm 60 ngày nữa để tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán tiếp theo. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho hay, các cam kết của Iran sẽ có hiệu lực sau khi thỏa thuận được ký kết chính thức tại Geneva vào ngày 19/6. Sau đó, Mỹ và Iran sẽ chấm dứt các hành động thù địch trong ít nhất 60 ngày.
Với vai trò trung gian, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết Mỹ và Iran đã cam kết “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả ở Li Băng”. Tehran từ lâu đã nêu rõ rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm việc chấm dứt các hành động thù địch ở Li Băng, nơi Israel đang tiến hành chiến dịch chống lại Hezbollah. Cả Israel và Hezbollah đều không phải là bên tham gia thỏa thuận, và hiện chưa rõ thỏa thuận này sẽ ảnh hưởng thế nào đến cuộc giao tranh tại đó.
Tình trạng của eo biển Hormuz
Eo biển Hormuz bị gián đoạn nhiều tuần do các hành động thù địch, tác động mạnh đến nguồn cung năng lượng toàn cầu. Tổng thống Trump thông báo tuyến đường thủy này sẽ được mở cửa trở lại “vĩnh viễn miễn phí”, đồng thời ra lệnh chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran. Tuy nhiên, nhiều báo cáo truyền thông Iran gợi ý rằng việc quá cảnh miễn phí chỉ áp dụng trong 60 ngày đàm phán và Tehran có ý định áp phí lên tàu bè sau đó, coi đây là phí dịch vụ hàng hải. Iran đã đưa ra hệ thống mới quản lý eo biển và khẳng định sẽ không quay lại tình trạng trước xung đột. Trước xung đột, khoảng 1/5 nguồn cung dầu thế giới được vận chuyển qua eo biển này.
Chương trình hạt nhân của Iran
Thỏa thuận sơ bộ để ngỏ câu hỏi về chương trình hạt nhân của Iran. Giới chức Iran cho biết “các vấn đề hạt nhân” sẽ được thảo luận trong vòng đàm phán tiếp theo. Theo các quan chức Mỹ, có 4 điểm đàm phán chính: thời gian Iran đình chỉ làm giàu uranium, tương lai kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao, số phận các cơ sở hạt nhân và các cuộc thanh sát trong tương lai.
Ông Trump từ lâu tuyên bố Iran phải từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao, điều mà Mỹ và Israel lo ngại có thể dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân. Iran khẳng định không có ý định chế tạo vũ khí nguyên tử. Trả lời phỏng vấn New York Times, ông Trump thừa nhận chưa đạt được sự đồng thuận và cho biết Iran sẽ bị giới hạn làm giàu uranium cho “các mục đích phi quân sự”.
Tài sản bị đóng băng của Iran
Số phận của hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran, trong đó khoảng 25 tỷ USD đang bị khóa trong các tài khoản nước ngoài do lệnh trừng phạt, cũng đã được hoãn lại. Theo phía Iran, việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt sẽ được giải quyết trong các cuộc đàm phán tương lai. Ông Trump khẳng định Tehran sẽ không được giải phóng tài sản hoặc nhận nới lỏng trừng phạt cho đến khi thực hiện xong các cam kết.
Giao tranh tại Li Băng
Iran nhấn mạnh bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải bao gồm Li Băng, trong khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu muốn tách rời hai cuộc xung đột và giữ quyền tự do tấn công Hezbollah. Iran và Pakistan cho biết thỏa thuận sơ bộ bao gồm cam kết chấm dứt các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm Li Băng. Tuy nhiên, việc thực thi phụ thuộc vào khả năng của Mỹ trong việc buộc Israel thu hẹp chiến dịch quân sự và sự hợp tác của Iran trong việc kiềm chế Hezbollah.
