Canada vừa có động thái đáng chú ý khi từ chối các nhà thầu quốc phòng Mỹ để chi hàng tỷ USD mua máy bay giám sát quân sự từ Thụy Điển. Thủ tướng Canada Mark Carney khẳng định sự xa cách đôi khi mang lại lợi ích cho cả hai phía.
Canada chọn máy bay Thụy Điển thay vì Mỹ
Ngày 27/5, Thủ tướng Canada Mark Carney thông báo Không quân Canada sẽ mua một phi đội máy bay giám sát quân sự GlobalEye do tập đoàn quốc phòng Saab của Thụy Điển phát triển. Quyết định này được đưa ra thay vì lựa chọn hai dòng máy bay giám sát do các nhà thầu Mỹ chào mời, trong đó có một mẫu của Boeing.
Động thái này nằm trong chiến lược của chính phủ Canada nhằm giảm sự phụ thuộc quá mức vào Mỹ trong lĩnh vực quốc phòng. Năm ngoái, ông Carney từng tuyên bố Canada đã phụ thuộc quá nhiều vào Mỹ và sẽ thúc đẩy tăng chi tiêu quân sự lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Việc này cũng giúp Ottawa chấm dứt tình trạng nhiều năm không đạt mục tiêu tối thiểu của NATO là chi 2% GDP cho quốc phòng.
Kể từ khi trở thành thủ tướng, ông Carney nhiều lần khẳng định tỷ trọng ngân sách quốc phòng Canada dành cho các công ty Mỹ sẽ giảm xuống. Ông phát biểu tại Montreal hồi tháng trước: “Thời kỳ quân đội chúng ta gửi 70 xu mỗi đô-la sang Mỹ đã kết thúc”.
Lý do Canada từ chối nhà thầu Mỹ
Mẫu máy bay GlobalEye được Saab phát triển và được Canada lựa chọn thay vì các đề xuất từ nhà thầu Mỹ. Thương vụ diễn ra trong bối cảnh Canada đang cân nhắc lại việc mua tối đa 88 tiêm kích F-35 của Mỹ để chuyển sang mua tiêm kích Gripen của Saab. Canada hiện đã mua lô đầu tiên gồm 16 tiêm kích F-35, nhưng Bộ trưởng Công nghiệp Canada Melanie Joly kêu gọi tăng tỷ lệ tiêm kích được sản xuất ngay tại Canada. Saab đã cam kết vận hành dây chuyền chế tạo tiêm kích Gripen tại Canada.
Phát biểu tại triển lãm công nghiệp quốc phòng ở Ottawa hôm 27/5, ông Carney cho biết khoảng 3.000 lao động Canada sẽ tham gia dây chuyền sản xuất máy bay giám sát GlobalEye ngay tại Canada. Ông nói: “Đây là ví dụ cho thấy chiến lược quốc phòng và công nghiệp của Canada đang được triển khai như thế nào. Hoạt động này sẽ giúp xây dựng nền kinh tế chiến lược của Canada, tạo việc làm cho người Canada và củng cố vị thế của Canada như một trong những quốc gia dẫn đầu toàn cầu”.
Chính phủ Canada chưa công bố số lượng máy bay GlobalEye sẽ mua, cũng như tổng chi phí của thương vụ. Tuy nhiên, một tài liệu của Bộ Quốc phòng Canada được cập nhật hồi tháng 12/2025 cho thấy hơn 5 tỷ đô la Canada (khoảng 3,6 tỷ đô la Mỹ) đã được phân bổ cho dự án này.
Phản ứng từ Mỹ
Dù ông Carney cam kết nâng chi tiêu quốc phòng Canada lên mức 3,5% GDP vào năm 2035, chính quyền Tổng thống Trump vẫn chưa hài lòng. Tuần trước, Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ Elbridge Colby cho biết Washington đã đình chỉ hoạt động của Hội đồng Thường trực Phối hợp Quốc phòng – cơ chế hợp tác giữa hai nước tồn tại từ năm 1940, thường họp 1-2 lần mỗi năm để thảo luận các vấn đề quân sự chung. Ông Colby viết trên mạng xã hội: “Đáng tiếc, Canada chưa đạt được tiến triển đáng tin cậy đối với các cam kết quốc phòng của mình”.
Ông Carney sau đó tìm cách giảm nhẹ tầm quan trọng của động thái này, cho biết hội đồng trên thực tế chưa họp lần nào kể từ năm 2024. Ông nói: “Tôi sẽ không phóng đại tầm quan trọng của sự việc này. Chúng tôi vẫn có nhiều lĩnh vực hợp tác quốc phòng rất chặt chẽ với Mỹ”.
Canada xa Mỹ để cả hai cùng mạnh hơn
Năm ngoái, ông Trump từng có những tuyên bố thể hiện sự giận dữ với chính quyền Canada, thậm chí nói về việc sáp nhập Canada thành bang thứ 51 của Mỹ. Đáp lại, ông Carney đã có những phát ngôn đanh thép tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos (Thụy Sĩ) hồi tháng 1, nhắc tới “sự bá quyền của Mỹ” và kêu gọi các cường quốc tầm trung hợp tác, cảnh báo “nếu chúng ta không có mặt trên bàn đàm phán, chúng ta sẽ bị nằm trong thực đơn”.
Tuy nhiên, trong chuyến thăm thành phố New York (Mỹ) tuần này, ông Carney mềm mỏng hơn. Ông mô tả mối quan hệ giữa Ottawa và Washington là “có những điểm yếu cần được khắc phục”. Ngày 28/5, phát biểu tại Câu lạc bộ Kinh tế New York, ông cho rằng nỗ lực của Ottawa trong việc trở nên độc lập hơn, nhằm giảm phụ thuộc vào Mỹ, sẽ mang lại lợi ích cho Mỹ. “Điều này tốt cho Canada, và cũng tốt cho Mỹ, bởi khi Canada mạnh hơn, Canada sẽ là đồng minh tốt hơn. Chúng ta biết rằng trong suốt nhiều thế kỷ, dù Canada và Mỹ từng có khác biệt, hai nước cuối cùng vẫn luôn tìm được cách vượt qua, bởi chúng ta chia sẻ những giá trị chung và lợi ích chung sâu sắc”, ông Carney phát biểu.
Kết hợp khẩu hiệu tranh cử của ông Trump với thông điệp riêng, ông Carney tuyên bố: “Một Canada mạnh mẽ sẽ giúp nước Mỹ vĩ đại trở lại”.
Thủ tướng Canada cũng đề cập đến những biến động toàn cầu mà chính quyền ông Trump tạo ra. Ông nhấn mạnh: “Thế giới đang trải qua sự đứt gãy. Dưới sự dẫn dắt của Mỹ, thay đổi công nghệ đang tăng tốc với tốc độ chưa từng thấy. Mỹ đang tái định hình toàn bộ các quan hệ thương mại, điều mà Mỹ có quyền thực hiện. Nhưng thế giới cũng đang trở nên chia rẽ và nguy hiểm hơn”. Theo ông Carney, Canada đã phản ứng nhanh bằng cách “đa dạng hóa các mối quan hệ đối tác ở nước ngoài” và “phải tự chăm lo cho chính mình và trung thành với chính mình”.
Ông Carney cũng trực tiếp chỉ trích các mức thuế mà ông Trump áp lên ngành thép, nhôm và sản xuất ôtô của Canada, cho rằng việc quay lại thương mại ôtô không thuế quan “là cách tốt nhất và bền vững nhất để hai bên đối phó với cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt”. Ông nhắc lại vai trò của Canada với tư cách nhà cung cấp dầu, khí tự nhiên, điện năng và kali lớn nhất cho Mỹ, cùng nhiều khoáng sản quan trọng khác như niken, đồng và uranium. “Trong thời điểm xảy ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu, Canada cung cấp cho Mỹ nguồn năng lượng ổn định và các khoáng sản chiến lược giúp thúc đẩy tăng trưởng của Mỹ”, ông nhấn mạnh.
Dù chỉ trích một số chính sách của ông Trump, ông Carney dành nhiều lời ca ngợi cho Mỹ, gọi đây là “quốc gia năng động, bền bỉ và sáng tạo nhất mà thế giới từng biết đến” khi tiến gần lễ kỷ niệm 250 năm lập quốc. Ông nói: “Những giá trị nền tảng của nước Mỹ như tự do, dân chủ, công lý và sự cởi mở nên tiếp tục là kim chỉ nam cho tương lai của Mỹ và của thế giới. Tương lai đó nên bao gồm mối quan hệ đối tác mới với Canada. Một quan hệ đối tác thực sự, tái định hình hợp tác trong những lĩnh vực đang chịu sức ép lớn từ cạnh tranh toàn cầu”.
Đầu tháng này, ông Carney để ngỏ khả năng Canada có thể tham gia một số chính sách bảo hộ thương mại của chính quyền ông Trump, nếu điều đó giúp duy trì các điều khoản thương mại tự do trong Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA), vốn đang được Mỹ xem xét lại vì những bất đồng. “Canada cởi mở với khả năng hội nhập sâu hơn, bao gồm việc xây dựng pháo đài Bắc Mỹ trong một số lĩnh vực cụ thể”, ông Carney nói.
Bà Lori Turnbull, chuyên gia khoa học chính trị tại Đại học Dalhousie (Canada), cho rằng phát biểu trên phản ánh một thực tế: Vai trò của Mỹ như một đối tác quan trọng trong hoạt động thương mại và kinh tế của Canada là điều rất khó thay đổi. Bà Turnbull nhận định: “Canada sẽ phải tìm cách thích nghi, Mỹ vẫn sẽ áp thuế. Chúng ta vẫn ở thế yếu và người Mỹ có quyền quyết định cuộc chơi”.
