Mỹ đang gia tăng sức ép chưa từng có lên Iraq, yêu cầu nước này tạo khoảng cách với Iran và kiềm chế các nhóm vũ trang thân Iran. Động thái này diễn ra trong bối cảnh các cuộc tấn công nhằm vào lợi ích của Mỹ tại Iraq ngày càng gia tăng.
Tối hậu thư từ Washington
Washington đã đình chỉ hợp tác và cắt tài trợ đối với các lực lượng an ninh Iraq, theo hai quan chức nước này cho biết hôm thứ Hai. Quyết định này bao gồm việc dừng các chiến dịch chống khủng bố chung nhằm vào tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS), cũng như ngừng các chương trình huấn luyện và hỗ trợ khác cho quân đội Iraq.
Phó phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Tommy Pigott nhấn mạnh: “Chúng tôi sẽ không dung thứ cho các cuộc tấn công nhằm vào lợi ích của Mỹ và kỳ vọng chính phủ Iraq lập tức triển khai mọi biện pháp để giải thể các nhóm dân quân thân Iran”.
Lầu Năm Góc ban đầu không phản hồi, nhưng sau đó cho biết Mỹ “liên tục đánh giá các chương trình hỗ trợ an ninh để bảo đảm phù hợp với ưu tiên chiến lược của Washington”.
Bối cảnh căng thẳng
Kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran bùng nổ vào cuối tháng 2, các căn cứ quân sự của Mỹ tại Baghdad và miền Bắc Iraq liên tục bị tập kích bằng máy bay không người lái. Đỉnh điểm là vụ tấn công bằng drone vào ngày 8/4 nhắm gần đoàn ngoại giao Mỹ, mà Washington mô tả là một “vụ phục kích” không thể chấp nhận được.
Nhiều vụ việc được các nhóm dân quân thân Iran nhận trách nhiệm, xảy ra sau khi một cuộc không kích nhằm vào trụ sở của một lực lượng này khiến 3 người thiệt mạng.
Bài toán “Nhà nước trong Nhà nước”
Sự hình thành chính phủ mới tại Iraq đang trở thành tâm điểm trong cuộc đối đầu quyền lực giữa Washington và Tehran. Tháng 1, Tổng thống Donald Trump từng đe dọa rút hỗ trợ nếu chính trị gia Shiite Nuri al-Maliki trở lại ghế thủ tướng. Ông Maliki từng lên nắm quyền năm 2006 với sự ủng hộ của Mỹ, nhưng quan hệ sau đó rạn nứt khi ông bị xem là ngày càng ngả về phía Iran.
Theo cố vấn an ninh của Thủ tướng Mohammed Shia al-Sudani, Mỹ đã đình chỉ hỗ trợ cho lực lượng an ninh Iraq cho đến khi một chính phủ mới được thành lập. Một quan chức Bộ Quốc phòng Iraq tiết lộ việc ngừng hỗ trợ và tài trợ sẽ kéo dài “cho đến khi có thông báo mới”, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực hậu cần của không quân Iraq cũng như các chương trình huấn luyện.
Thực trạng phức tạp
Iraq là một trong số ít quốc gia Arab tại Trung Đông có đa số dân theo Hồi giáo dòng Shiite tương tự Iran. Các đảng phái Shiite thân Iran hiện chiếm ưu thế trong chính trường Iraq. Các lực lượng dân quân Shiite được hình thành sau cuộc xâm lược Iraq năm 2003 của Mỹ, ban đầu nhằm tấn công lực lượng chiếm đóng. Sau này, họ tham gia liên minh do Mỹ dẫn đầu chống IS và phần lớn được đưa vào hệ thống an ninh chính thức. Tuy nhiên, nhiều nhóm cứng rắn vẫn hoạt động ngoài sự kiểm soát của nhà nước và duy trì quan hệ mật thiết với Tehran.
Chuyên gia Ramzy Mardini, người sáng lập công ty tư vấn rủi ro địa chính trị Geopol Labs, cho rằng việc ép Iraq giải thể các nhóm dân quân thân Iran vào lúc này có thể đẩy quốc gia này tới bờ vực sụp đổ. “Vấn đề không chỉ nằm ở ý chí hay năng lực, mà ở chỗ ranh giới của chính nhà nước Iraq đang bị xóa nhòa”, ông nói.
Một tương lai bất định
Căng thẳng trong quan hệ Mỹ - Iraq còn thể hiện qua cảnh báo của Đại sứ quán Mỹ tại Baghdad về nguy cơ các nhóm thân Iran lên kế hoạch tấn công công dân Mỹ. Cơ quan này đã đình chỉ toàn bộ dịch vụ lãnh sự tại đây. Trước đó, một nhà báo Mỹ đã bị một nhóm dân quân thân Iran bắt cóc tại Baghdad và được thả sau một tuần.
Đáng chú ý, việc Mỹ đình chỉ hỗ trợ diễn ra chỉ vài ngày sau chuyến thăm Iraq của Tướng Esmail Ghaani, chỉ huy Lực lượng Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran. Ông Ghaani khẳng định việc lựa chọn thủ tướng Iraq “hoàn toàn do người Iraq quyết định”, đồng thời cảnh báo các thế lực bên ngoài không nên can thiệp.
Kể từ cuộc can thiệp quân sự của Mỹ năm 2003, Iraq vẫn là một quốc gia mang đầy sẹo và bất ổn. Iran được đánh giá là quốc gia tận dụng hiệu quả nhất khoảng trống quyền lực sau khi chế độ Saddam Hussein sụp đổ, qua đó từng bước mở rộng ảnh hưởng sâu rộng tại Iraq.
