Trong chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng thống Joe Biden tới Hà Nội ngày 10/9/2023, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và Tổng thống Mỹ đã thông qua Tuyên bố chung nâng cấp quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ lên mức Đối tác Chiến lược Toàn diện. Đây là lần nâng cấp thứ ba trong hành trình 28 năm quan hệ ngoại giao, từ bình thường hóa (1995), Đối tác Toàn diện (2013) đến Đối tác Chiến lược Toàn diện (2023).
Bối cảnh mới này diễn ra khi thế giới đang trải qua những biến động lớn về chuỗi cung ứng, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và nhu cầu chuyển đổi năng lượng. Với vị thế ngày càng cao của Việt Nam trong chuỗi sản xuất toàn cầu, Mỹ xem Việt Nam là một đối tác quan trọng trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Cửa mở cho hợp tác công nghệ và bán dẫn
Một trong những cơ hội đặc biệt được giới phân tích nhìn thấy là lĩnh vực công nghệ bán dẫn. Theo Tuyên bố chung, hai bên nhất trí thúc đẩy hợp tác để đưa Việt Nam trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng chất bán dẫn của Mỹ, thông qua việc mở rộng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đào tạo nhân lực và thu hút vốn đầu tư từ các doanh nghiệp Mỹ.
Trong tháng 12/2023, Tập đoàn Amkor Technology đã khánh thành nhà máy sản xuất chip tại tỉnh Bắc Ninh với số vốn 1,6 tỷ USD. Nhiều doanh nghiệp Mỹ khác như Intel, Marvell cũng đã có các động thái mở rộng hoạt động nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam. Điều này không chỉ tạo ra cơ hội nâng cao năng lực công nghiệp hỗ trợ mà còn giúp Việt Nam hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Thương mại và đầu tư tăng tốc
Về kinh tế, quan hệ Việt - Mỹ đã có những bước phát triển ấn tượng. Năm 2023, kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 123,8 tỷ USD, tăng gấp hơn 100 lần so với năm 1995. Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam; ngược lại, Việt Nam là đối tác thương mại lớn thứ 8 của Mỹ trên toàn cầu.
Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Mỹ vào Việt Nam cũng đang có chiều hướng tăng trong các lĩnh vực công nghệ, tài chính, dịch vụ và năng lượng. Các quỹ đầu tư của Mỹ ngày càng quan tâm đến các doanh nghiệp khởi nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ tài chính (fintech), trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số.
Năng lượng và đổi mới sáng tạo
Một trong những điểm nhấn của mối quan hệ mới là hợp tác về năng lượng sạch và chuyển đổi năng lượng. Việt Nam đã cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26, và Mỹ đang tích cực hỗ trợ Việt Nam thông qua sáng kiến Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP) với gói huy động 15,5 tỷ USD. Sự tham gia của các tập đoàn Mỹ trong các dự án điện gió, điện mặt trời và khí LNG hứa hẹn tạo ra động lực lớn cho nền kinh tế xanh của Việt Nam.
Ngoài ra, giáo dục và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là lĩnh vực được hai bên đặc biệt coi trọng. Số lượng sinh viên Việt Nam du học tại Mỹ đạt hơn 34.000 người trong năm học 2023-2024, tăng trở lại sau đại dịch. Đây được xem là một trong những cầu nối bền vững nhất cho sự hiểu biết và hợp tác lâu dài giữa hai dân tộc.
Nền tảng chính trị - ngoại giao vững chắc
Về mặt chính trị, việc nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện được đánh giá là động thái mang tầm lịch sử, góp phần củng cố niềm tin chiến lược giữa hai nước. Trong các kênh đối thoại như Đối thoại an ninh, quốc phòng Việt - Mỹ, hai bên đã tăng cường trao đổi về an ninh hàng hải, khắc phục hậu quả chiến tranh và hợp tác gìn giữ hòa bình.
Theo các chuyên gia, bối cảnh mới của quan hệ Việt - Mỹ đang tạo ra cơ hội đặc biệt cho Việt Nam trong việc nâng cao vị thế trên trường quốc tế, đồng thời hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển vào năm 2045. Tuy nhiên, để tận dụng được những cơ hội này, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Thách thức và động lực để vươn xa
Dù cơ hội là rất lớn, quan hệ Việt - Mỹ vẫn đối mặt với không ít thách thức. Sự khác biệt về thể chế chính trị là điều khó có thể xóa bỏ; trong khi đó, vấn đề kinh tế - thương mại như định nghĩa về nền kinh tế thị trường, cơ chế giám sát xuất khẩu, và rào cản kỹ thuật từ các đạo luật mới của Mỹ có thể tạo áp lực lên doanh nghiệp Việt Nam.
Nhìn nhận một cách thực tế, cục diện mới đặt ra yêu cầu Việt Nam phải chủ động hơn trong xây dựng chính sách, nâng cao năng lực nội tại, đồng thời duy trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa. Chính nhờ sự kiên định đó, Việt Nam được nhiều đối tác tin cậy và tạo nên sức hấp dẫn mới trong mắt cộng đồng doanh nghiệp Mỹ.
Với tất cả các yếu tố trên, có thể thấy bối cảnh mới của quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ không chỉ dừng lại ở những tuyên bố mang tính biểu tượng, mà đang dần trở thành những dự án, chương trình cụ thể, mang lại lợi ích hữu hình cho người dân hai nước. Cơ hội đặc biệt sẽ chỉ được biến thành hiện thực nếu cả hai phía cùng nỗ lực, vượt qua khác biệt và không ngừng củng cố lòng tin chiến lược.
