Cơn gió biển vừa bốc lên, mang theo hơi nóng và một lớp bụi mỏng. Mặt ly nước khẽ dao động, những hạt li ti chuyển động dần xuống đáy, rồi lại phẳng nguyên. Nước trong suốt, phản chiếu một thoáng ngập ngừng của bàn tay dính cát. Tiếng người nói lại rôm rả, nước được rót thêm từ chiếc bình cao cổ có nắp đậy. Dòng nước lấp lánh, không một giọt vương ra ngoài. Ai đó đưa tay chỉnh nhẹ nắp bình, thật chậm để thật khít, không cho thứ gì xâm nhập.
Những hố nước và giếng nước trên đảo
Xa hơn một chút, thấp thoáng những hố chứa nước đã đào sẵn, bên dưới phủ bạt. Người ta bảo khi mùa mưa đến, những hố này sẽ đầy tràn. Nhưng hiện giờ nước chỉ đủ để phản chiếu bóng người lướt qua. Ai đó vẫn cầm ly nước lâu hơn bình thường, bàn tay giữ chặt hơn, như để tránh thứ gì rơi vào. Bên một hố nhỏ không phủ bạt đầy ắp nước, nép mình bên khu vườn trên đảo Nam Yết, cậu tân binh tủm tỉm: “Giếng nước này đào lấy nước tưới cây thôi. Nước uống và sinh hoạt phải hứng nước mưa”.
Trong một chuồng gia cầm được che chắn cẩn thận trên đảo Núi Le C, nơi ít bóng cây nhưng thừa cát và bụi, đàn gà lẫn vài con vịt nhởn nhơ. Không gian cô đọng bởi ánh sáng mờ, pha lẫn mùi ẩm mốc của chất thải. Nước vẫn đầy ắp trong những máng nằm kề bên thành chuồng. Vài chú gà nhúng cả đầu vào đó. Mấy sợi lông gà quay tít trên mặt nước, mãi không chìm. Mép nước in vệt đậm trên thành máng, một lớp cặn mỏng lắng dưới đáy. Thêm chú gà chen ngang, lớp cặn bị khuấy lên, tan ra rồi tụ lại. Những giọt nước văng ra, thấm vào lớp cát trắng rồi biến mất ngay lập tức.
Khí hậu khắc nghiệt và nỗ lực giữ nước
Khí hậu quần đảo chia làm hai mùa rõ rệt. Mùa khô trời lặng gió hơn nhưng hanh khô kéo dài. Đó là thời điểm người ta phải chắt chiu từng giọt nước từ mùa mưa năm trước. Cậu lính trẻ khệ nệ bê một chậu nước lớn từ bếp ra mép vườn rau. Hai nơi cách nhau một quãng, đủ để bước chân cậu chậm dần. Thứ nước nhờ nhờ, như vừa rửa rau lẫn thịt, được cẩn thận rải đều xuống những luống rau xanh.
Các đảo ở đặc khu Trường Sa đều có hệ thống bể ngầm chứa nước. Người ta còn tận dụng làm thêm những hố chứa nước lộ thiên để hứng những giọt mưa hiếm hoi. Anh Thắng, Thượng tá công binh sắp nghỉ hưu, đang làm nhiệm vụ trên đảo Tiên Nữ B, vừa châm nước cho khách vừa nói: “Vào mùa, chỉ cần một cơn mưa là những hố này đầy ắp nước, nhìn rõ cả đáy”. Những giọt mưa đầu tiên rơi xuống cũng là lúc nước rửa sạch bụi bẩn trên lá, trên mái ngói, chảy tràn thành dòng nhỏ trên cát san hô trắng tinh. Sau một đêm, bể đầy ắp và cát san hô kết lại, cứng lên như bê-tông.
Kinh nghiệm sống với nước và cát
Nhiệt độ tăng dần theo độ cao của mặt trời. Giọt mồ hôi chưa kịp lăn đã bốc hơi cùng gió biển. Nước trong ly mỗi lúc một trong, vệt mồ hôi trên tay cầm mờ dần. Thượng úy Sơn, mới lên đảo Trường Sa Đông từ tháng 12/2025 nhưng đã có kinh nghiệm, bảo nước ở đây không giống trong đất liền. Ngay cả nước mưa trong bể chứa cũng có lẫn bụi cát san hô. Thế nên nước mưa chứa vào bể không mấy khi dùng ngay, mà phải chờ một thời gian.
Nước được rót ra ly. Chúng tôi chưa kịp uống, mặt nước lại xao động. Cơn gió quất ngang cuốn những hạt cát đâm vào da thịt, rát như kim châm. Bàn tay người như chưa đủ lớn để che chắn. Mép ly lấm tấm hạt trắng đục, nước bên trong khẽ rung theo từng đợt gió. Anh Thắng cúi thấp, xoay lưng về phía gió, giữ ly nước sát ngực như giữ thứ dễ mất. Một tay che mắt, một tay che miệng ly, anh cảnh báo: “Cát san hô rất sắc. Nếu bay vào mắt mà dụi là hỏng đấy”. Câu chuyện đang rôm rả bỗng lắng lại. Không ít người nheo mắt vô thức, bàn tay miết lớp bụi cát mỏng trên bàn. Những chiếc ly đầy nước im lìm.
Biến nước thành nước sạch
Những tháng cuối mùa khô, Trường Sa chuyển sang trạng thái nhớ những dòng nước nhỏ chảy trên nền cát. Sơn (Trường Sa Đông) nhoẻn miệng, nụ cười điểm xuyết đôi môi khô: “Nước mưa xuống hứng uống ngay là an toàn nhất. Còn trữ trong bể thì phải chờ cho cặn lắng xuống, dùng sẽ tốt hơn”. Mưa ngoài biển thường rất sạch. Dù cuối mùa khô, nhu cầu tắm giặt cũng cần tiết kiệm. Lính đảo tắm bằng nước biển, tráng bằng nước ngọt, rồi dùng nước tráng đó tưới cây.
Tiên Nữ B hay Núi Le C là những đảo ít cây cối hơn hẳn. Thời gian chờ nguồn nước từ trời rơi xuống như kéo dài hơn. Có mùa nắng kéo dài, việc sử dụng nước phải tính toán kỹ. Người này nhắc người kia đóng nắp bể, kiểm tra từng đường ống dẫn nước. Những chiếc can nhựa xếp gọn vào góc, ai cũng biết chúng sẽ dùng đến lúc cần. Có lúc, thứ người ta chờ không chỉ là một cơn mưa. Ngay cả những cơn mưa thoảng qua, những giọt nước chưa kịp thấm sâu đã làm thay đổi cảm giác không gian. Ở nơi này, nước không chỉ để dùng. Người ta nhớ mùa mưa, chờ mùa mưa, quen với việc điều chỉnh sinh hoạt theo từng lần nước đầy rồi vơi.
Đối phó với cát san hô
Giữa biển, gió thổi hầu như không lúc nào lặng. Chung quanh chỗ ngồi phủ lớp bụi trắng mờ. Một người trong bàn nước đưa tay lên mắt lại chợt giật mình, lưỡng lự. Anh Thắng vẫy tay: “Không sao, có bay vào mắt thì việc đầu tiên phải nhúng mắt vào nước. Chớp mắt 3-4 lần, cát sẽ trôi ra. Nhưng nhớ rửa mắt bằng nước thật sạch nhé!”. Anh nhấn mạnh “thật sạch”. Ở đây, nước sạch cũng phải chia nhiều tầng lớp.
Trên đảo không có thứ gì đứng yên. Dưa hấu dường như rất hợp với nước và cát ở đây. Năm ngoái, dưa hấu vỏ xanh trồng trên đảo Đá Tây có quả nặng tới 14 kg. Dưa ở đây cho nhiều nước, vị ngọt khác hẳn nơi khác. Dừa thì càng không phải nói, trẩy một quả ở bất kỳ đảo nào cũng lấy được nước mát lịm.
Những con người chọn ở lại
Sau tất cả, con người đã lựa chọn theo cách riêng. Anh Khải, Trung tá Hải quân trên đảo Nam Yết, kể có cậu lính nghĩa vụ quê Bình Định, tháng 8 năm nay sẽ đến hạn về đất liền. Cậu còn bốn tháng quân ngũ nhưng làm đơn xin ở lại đảo đến tận khi ra quân. Đơn đang được xem xét, nhưng anh Khải bảo chắc sẽ được chấp thuận. Thầy Thích Nguyên Nghĩa, trụ trì chùa trên đảo Trường Sa Đông, kể về dự định tương lai với gương mặt sáng bừng: “Tôi sẽ tự nguyện xin ở lại hẳn”. Phía sau lưng thầy, một giàn bầu hồ lô trĩu trịt. Những trái bầu căng bóng dưới ánh nắng hiếm hoi xuyên qua hàng lá, như chẳng vương chút bụi trần.
Tôi không hỏi thêm gì. Ở nơi mà từng giọt nước còn phải chờ, chuyện ở lại dường như cũng cần một cách chờ khác. Ly nước vẫn nằm đó, chưa ai động đến. Nắng chiều nhạt dần, tiếng chuông chùa lại vang khắp đảo nhỏ. Cơn gió nhẹ xuyên qua mái chùa cong vút giữa nền trời xanh, lẫn trong không gian mặn mòi mùi muối biển. Mặt nước trong ly đã lặng, lớp bụi san hô chìm sâu hơn xuống đáy. (Còn nữa) Những hòn đảo đang lớn (kỳ 1) NAM THÀNH
