Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa có bài viết quan trọng về “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số”, trong đó nhấn mạnh chuyển đổi số báo chí không chỉ đơn thuần là lập trang điện tử hay mở tài khoản mạng xã hội, mà phải là cuộc đổi mới toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu và phân phối nội dung.
Bối cảnh thông tin trong thời đại số
Sau hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng Việt Nam đang bước vào thời kỳ phát triển mới với nhiều thay đổi căn bản. Không gian số đã trở thành một phần thiết yếu của đời sống hàng ngày. Công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội đã làm thay đổi cách thông tin được tạo ra, phân phối và tiếp nhận.
Người dân ngày nay học tập, làm việc, giao tiếp và tham gia các vấn đề xã hội qua các nền tảng trực tuyến. Dòng chảy thông tin nhanh và đa dạng mang lại cơ hội lớn cho phổ biến tri thức, dân chủ xã hội và đổi mới sáng tạo. Các chủ trương của Đảng, chính sách mới của Nhà nước có thể đến với hàng chục triệu người cùng lúc qua nhiều hình thức.
Tuy nhiên, môi trường mạng cũng làm phức tạp hóa đời sống thông tin, dễ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời, tin sai lệch và thao túng thuật toán. Tin giả, tin nửa đúng nửa sai, nội dung do AI tạo ra, xâm phạm bản quyền và tấn công mạng diễn ra ngày càng tinh vi. Thông tin sai có thể lan xa trước khi sự thật được kiểm chứng, ảnh hưởng đến uy tín cá nhân, tổ chức và niềm tin của nhân dân.
Vai trò của báo chí trong kỷ nguyên số
Theo thống kê, đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet (84,2% dân số) và khoảng 79 triệu định danh người dùng mạng xã hội. Tổng số tài khoản mạng xã hội trong nước khoảng 110 triệu, trong khi tài khoản trên các nền tảng nước ngoài khoảng 203 triệu. Điều này cho thấy báo chí vừa có cơ hội tiếp cận công chúng rộng lớn, vừa phải cạnh tranh với dòng nội dung khổng lồ từ các nền tảng và người dùng.
Trong không gian số, hầu như mọi cá nhân đều có thể đưa tin. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm vai trò của báo chí cách mạng. Khi thông tin quá nhiều, xã hội càng cần những địa chỉ đáng tin cậy để xác định sự thật. Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần những tác phẩm báo chí giàu dữ liệu, đa dạng nội dung, sâu sắc về phân tích chính sách.
Chuyển đổi số báo chí: Đổi mới toàn diện
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh chuyển đổi số báo chí không thể hiểu đơn giản là lập thêm trang điện tử hay mở tài khoản mạng xã hội. Đó phải là cuộc đổi mới toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng, kinh tế báo chí và văn hóa nghề nghiệp. Báo chí số không phải là báo chí cũ đặt lên nền tảng mới, mà là cách tổ chức mới trong bối cảnh mới.
Trong tòa soạn, mỗi tác phẩm cần được xem như một sản phẩm thông tin có mục tiêu rõ ràng. Mọi hình thức thể hiện phải tuân thủ chuẩn mực chính xác, nhân văn, có kiểm chứng và trách nhiệm. Cần tránh tình trạng nghiêm túc trên trang chính nhưng dễ dãi trên nền tảng phụ. Báo chí càng đa nền tảng, càng phải thống nhất chuẩn mực.
Dữ liệu là một trụ cột của báo chí trong thời đại số. Dữ liệu không chỉ là con số mà là nền tảng của kiểm chứng và phương tiện xây dựng tác phẩm thuyết phục. Các cơ quan báo chí lớn trên thế giới đều đầu tư lớn cho dữ liệu. Khi dữ liệu được quản trị tốt, báo chí tăng sức thuyết phục và phát hiện vấn đề từ sớm.
Làm chủ không gian số và bảo vệ chủ quyền thông tin
Một vấn đề lớn là quyền chủ động trước các nền tảng xuyên biên giới. Báo chí cần tiếp cận công chúng qua mọi nền tảng, nhưng không thể lệ thuộc vào thuật toán bên ngoài. Nếu chỉ chạy theo lượt xem, cơ quan báo chí dễ mất dữ liệu độc giả, mất quyền phân phối và bản sắc. Làm chủ không gian số nghĩa là khai thác nền tảng toàn cầu, đồng thời xây dựng kênh riêng, cộng đồng riêng và thương hiệu tin cậy riêng.
Chủ quyền thông tin quốc gia cần được nhận thức đầy đủ hơn. Báo chí cách mạng phải là lực lượng chủ lực bảo vệ chủ quyền ấy. Việt Nam cần một nền báo chí đối ngoại số mạnh, đa ngôn ngữ, đa phương tiện, chuyển tải thông điệp Việt Nam bằng ngôn ngữ hiện đại và bản sắc dân tộc.
Kinh tế báo chí số và bản quyền
Để hoàn thành sứ mệnh, báo chí cần nguồn lực phát triển bền vững. Kinh tế báo chí số không đối lập với mục tiêu của báo chí cách mạng. Tuy nhiên, kinh tế báo chí phải phục vụ sứ mệnh, không dẫn dắt báo chí vào giật gân, câu khách hay thương mại hóa thông tin chính trị - xã hội. Báo chí cần nguồn thu mới từ thuê bao số, bản quyền, dữ liệu và sản phẩm chuyên sâu.
Bản quyền báo chí trong môi trường số và AI phải được bảo vệ nghiêm túc. Nội dung báo chí là kết quả của lao động sáng tạo, kiểm chứng và đầu tư tài chính. Sao chép, cắt ghép, khai thác trái phép làm suy yếu nền tảng kinh tế báo chí. Bảo vệ bản quyền là bảo vệ lao động chân chính và chất lượng thông tin.
Năng lực kiểm chứng thông tin quốc gia
Một nhiệm vụ cấp thiết là hình thành năng lực kiểm chứng thông tin ở quy mô quốc gia. Cần có sự kết nối chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, cơ quan báo chí chủ lực, chuyên gia công nghệ, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp nền tảng và cộng đồng để phát hiện, xác minh, cảnh báo và phản bác tin giả. Mạng lưới này phải vận hành nhanh, có quy trình rõ ràng, dùng dữ liệu và chứng cứ để thuyết phục công chúng.
Con người là yếu tố then chốt
Mọi định hướng, chiến lược đều phụ thuộc vào con người. Nhà báo trong kỷ nguyên số phải biết làm việc với dữ liệu, công cụ số, mạng xã hội và các chuẩn mực an toàn thông tin. Càng nhiều công cụ, nhà báo càng cần bản lĩnh. Cần tránh tình trạng đăng trước kiểm chứng sau hay để mạng xã hội dẫn dắt. Người làm báo không được đánh đổi uy tín để tăng lượt xem. Trước khi đăng, cần trả lời ba câu hỏi: có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không?
Lãnh đạo cơ quan báo chí cũng phải thay đổi. Tổng biên tập trong tòa soạn số không chỉ duyệt nội dung mà còn kiến tạo chiến lược sản phẩm, dữ liệu, công chúng, công nghệ và nhân lực. Cơ quan báo chí cần văn hóa làm việc mới: chuyên nghiệp, kỷ luật trong kiểm chứng, nhanh nhạy trong phản ứng, cởi mở với đổi mới nhưng không dễ dãi với chuẩn mực. Đào tạo lại đội ngũ phải là nhiệm vụ thường xuyên, tập trung vào kiểm chứng số, an toàn dữ liệu, báo chí đa nền tảng, đạo đức AI và tuân thủ pháp luật sở hữu trí tuệ.
Hoàn thiện thể chế và hướng tới tương lai
Trong bối cảnh Luật Báo chí số 126/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, việc hoàn thiện thể chế báo chí số là rất cần thiết. Thể chế phải bảo vệ quyền tác nghiệp đúng pháp luật, khuyến khích đổi mới sáng tạo, tạo hành lang cho tòa soạn số, kinh tế báo chí số, báo chí dữ liệu, bảo vệ bản quyền và sử dụng AI có trách nhiệm. Đồng thời, kỷ cương báo chí phải được giữ nghiêm; các sai phạm về thông tin, đạo đức nghề nghiệp, lợi dụng báo chí để trục lợi phải được xử lý kịp thời.
Trong toàn bộ quá trình đổi mới, công chúng phải được đặt ở vị trí trung tâm. Công chúng số không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn phản hồi, đặt câu hỏi, kiểm chứng ngược và đòi hỏi báo chí minh bạch hơn. Báo chí phải lắng nghe nhưng không chạy theo cảm xúc tức thời, tôn trọng tranh luận nhưng không dung dưỡng thông tin độc hại. Với giới trẻ, báo chí đổi mới cách tiếp cận bằng ngôn ngữ, định dạng, nền tảng phù hợp nhưng không hạ thấp chuẩn mực.
Báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên số phải kết hợp hài hòa giữa bản lĩnh chính trị và năng lực công nghệ, giữa lý tưởng cách mạng và tư duy đổi mới, giữa tính chiến đấu và tính nhân văn, giữa trách nhiệm quốc gia và khả năng hội nhập. Làm chủ không gian số không thể chỉ bằng khẩu hiệu mà phải bắt đầu từ từng tòa soạn, từng quy trình kiểm chứng, từng kho dữ liệu, từng sản phẩm báo chí, từng lớp đào tạo và từng ứng xử của nhà báo trước công chúng.
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mong rằng các cơ quan báo chí và mỗi nhà báo sẽ biến truyền thống cách mạng thành động lực cho đổi mới. Các cơ quan báo chí cần trở thành tòa soạn số hiện đại, trung tâm dữ liệu và tri thức, địa chỉ tin cậy của nhân dân. Các nhà báo tiếp tục là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa - thông tin số, vững bản lĩnh, trong sáng đạo đức, sâu sắc nhân văn, tinh thông công nghệ.
