Thành tựu giảm nghèo của Việt Nam bị thách thức bởi thiên tai và khoảng cách giàu nghèo
Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trong công cuộc giảm nghèo, được cộng đồng quốc tế công nhận rộng rãi. Tuy nhiên, những tiến bộ này đang đối mặt với nhiều mối đe dọa nghiêm trọng, bao gồm thiên tai, dịch bệnh và biến đổi khí hậu. Đặc biệt, các cộng đồng dân tộc thiểu số (DTTS) vẫn dễ bị tổn thương và có nguy cơ cao tái nghèo. Trong khi nhiều địa phương khác phát triển nhanh chóng, làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo, thì những khu vực chậm tiến có thể đứng trước nguy cơ tụt hậu hơn nữa.
Hạ tầng giao thông: Cải thiện nhưng chưa đủ để thúc đẩy phát triển bền vững
Việc cải thiện hạ tầng giao thông đã mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người dân ở các thôn bản xa xôi, giúp họ di chuyển dễ dàng hơn và tiếp cận các tiện ích cơ bản như điện lưới, nước sạch, trạm y tế, trường học và thông tin liên lạc. Tuy nhiên, những nỗ lực này vẫn chưa đủ để khắc phục hoàn toàn các hạn chế cố hữu. Khoảng cách địa lý xa xôi, chi phí giao thông và vận tải cao đã làm giảm sức cạnh tranh của các sản phẩm địa phương. Năng suất lao động thấp, quy mô sản xuất manh mún và thu nhập trung bình của người dân ở mức thấp dẫn đến sức tiêu thụ yếu, cản trở sự phát triển kinh tế.
Nhiều báo cáo đã chỉ ra rằng các chương trình đầu tư cho cơ sở hạ tầng ở vùng núi phía Bắc vẫn còn thiếu sót và khả năng chống chịu trước thiên tai còn kém. Ví dụ, vào tháng 12/2025, sau hai tháng cơn bão số 11 đi qua, các phương tiện cơ giới lớn như máy ủi và máy xúc vẫn được huy động để sửa chữa nhiều tuyến đường lên vùng biên giới phía Bắc. Nhiều thôn bản vẫn phụ thuộc vào đường đất hoặc đường tạm, chỉ có thể đi lại bằng xe máy, xe đạp hoặc đi bộ, gây khó khăn cho sinh hoạt và kinh tế.
Thực trạng tại hợp tác xã nghề thêu may của người Phù Lá ở Tuyên Quang
Hợp tác xã nghề thêu may trang phục truyền thống của người Phù Lá tại thôn Chúng Chải, xã Xín Mần, tỉnh Tuyên Quang, là một minh chứng cho những thách thức này. Mặc dù đường vào thôn đã được cứng hóa, nhưng các điểm sạt lở và đoạn đường có nguy cơ vẫn hiện hữu, đặc biệt là trong mùa mưa lũ. Huyện Xín Mần từng kỳ vọng hợp tác xã này sẽ tạo việc làm tại chỗ, phát triển kinh tế và thu hút du lịch dựa trên bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, chặng đường chỉ dài chưa đầy 15 km từ trung tâm xã đến thôn Chúng Chải thường xuyên bị hư hỏng do thiên tai, khiến du lịch chưa thể phát triển như mong đợi.
Thu nhập của các xã viên, chủ yếu là phụ nữ người Phù Lá, đến từ việc buôn bán sản phẩm thêu may theo đơn đặt hàng trong vùng. Mỗi đơn hàng có thể bao gồm từ vài chục đến vài trăm sản phẩm, với giá trị tương đối lớn do tính thủ công tỉ mỉ, nhưng đây vẫn là công việc thời vụ với đơn hàng không ổn định. Sự bấp bênh này khiến hợp tác xã khó có thể phát triển bền vững và nâng cao mức sống cho người dân.
Cửa khẩu Xín Mần và những kế hoạch bị đình trệ do dịch bệnh
Đầu năm 2018, cặp cửa khẩu song phương Xín Mần (Việt Nam) - Đô Long (Trung Quốc) đi vào hoạt động, mang lại hy vọng thúc đẩy xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh và phát triển kinh tế biên mậu. Cửa khẩu này đã được cấp phép vận tải đường bộ quốc tế, nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân hai bên biên giới. Tuy nhiên, đại dịch Covid-19 kéo dài trong ba năm đã làm gián đoạn những kế hoạch này. Hiện tại, cửa khẩu vẫn nằm im lìm, không có hoạt động giao thương như kỳ vọng, khiến xã vùng biên khó lòng bứt phá kinh tế.
Nỗ lực phát triển du lịch kết hợp nông nghiệp tại các xã vùng cao
Để tăng thu nhập, nhiều xã vùng cao đã chủ động tìm hướng phát triển du lịch kết hợp với trải nghiệm nông nghiệp. Ví dụ, tại xã Nấm Dẩn, du khách có thể tham quan rừng nguyên sinh Đèo Gió, Thác Tiên, bãi đá cổ và ruộng bậc thang. Xã hiện có bốn cơ sở homestay duy trì lượng khách đều đặn, nhưng vẫn cần nhiều cải thiện để giữ chân khách chi tiêu nhiều hơn cho dịch vụ du lịch.
Theo khảo sát, thu nhập từ việc làm tại chỗ của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn thấp, khoảng 25 triệu đồng/người/năm. Ngay cả những xã đã xây dựng nông thôn mới nhiều năm, thu nhập bình quân đầu người cũng chỉ ở mức vài chục triệu đồng/năm. Thiên tai, dịch bệnh và bất ổn kinh tế luôn đe dọa xóa nhòa thành tích giảm nghèo, khi phần lớn người dân địa phương vẫn thuộc nhóm thu nhập thấp.
Khó khăn trong khởi nghiệp và tìm đầu ra cho sản phẩm địa phương
Sùng Thị Mỹ Thơ, chuyên viên Ban công tác Đoàn và thanh thiếu niên, Tỉnh Đoàn Lai Châu, chia sẻ: "Các mô hình sinh kế ở vùng biên thường gặp khó khi tìm đầu ra lớn vì ít thương lái tới thu mua sỉ, đường xa làm đội chi phí vận chuyển, và nguồn vốn hỗ trợ ban đầu còn eo hẹp." Do đó, nhiều thành viên khởi nghiệp phải tự chủ vốn và chủ động tìm đầu ra. Chỉ một số ít mô hình may mắn có đầu ra tốt, như chè shan tuyết cổ thụ tại xã Phong Thổ xuất khẩu sang châu Âu và Trung Quốc. Các sản phẩm khác thường phải dựa vào sàn thương mại điện tử nội địa hoặc cửa hàng trong tỉnh, nhưng quy mô sản xuất nhỏ và giá vận chuyển cao khiến việc tiêu thụ gặp nhiều khó khăn.
Vừ Thị Xia, một KOC bán hàng nông sản online ở Lai Châu, cho biết: "Em gặp hạn chế về trình độ văn hóa, khó diễn đạt yêu cầu với cán bộ địa phương, đặc biệt khi làm thủ tục pháp lý hoặc tư vấn về luật kinh doanh." Nhiều thanh niên khác cũng vướng mắc trong kiến thức về thủ tục doanh nghiệp, nộp thuế, giao tiếp tiếng Kinh và công nghệ, cản trở khả năng khởi nghiệp thành công.
Thách thức trong giáo dục: Thiếu giáo viên và cơ sở vật chất yếu kém
Giáo dục ở vùng cao cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Thầy Nguyễn Văn Hiệp, Hiệu trưởng Trường PTDTBT tiểu học Nàn Xỉn, cho biết: "Trên địa bàn có khoảng 500 học sinh nhưng chỉ có một giáo viên tiếng Anh dạy cả cấp I và cấp II." Việc thuê thêm giáo viên gặp phức tạp về thủ tục và mức lương thấp, chỉ khoảng hơn 4 triệu đồng, không đủ hấp dẫn để giữ chân nhân tài. Học online cũng khó khăn do thiếu trang thiết bị tại nhiều điểm trường.
Tại điểm trường Suối Voi, xã Bum Tở, Lai Châu, học sinh phải học trong khu nhà lắp ghép rộng 32 m2, với điều kiện "ba không": không nhà bếp, không nhà vệ sinh và không chỗ nghỉ cho giáo viên và học sinh. Những điểm trường đã được cải thiện cơ sở hạ tầng thì lại thiếu trang thiết bị dạy học như máy chiếu, máy tính và phòng học STEM. Ví dụ, Trường THCS Lùng Thàng chỉ có một phòng tin học với máy tính cũ, thường xuyên trục trặc, hạn chế khả năng tra cứu thông tin phục vụ học tập.
Về nhân lực, tình trạng thiếu giáo viên bộ môn, đặc biệt là Tin học và tiếng Anh, vẫn còn nan giải. Mức thu nhập từ 10-15 triệu đồng/tháng không đủ để thu hút và giữ chân giáo viên trong điều kiện xa xôi, bất tiện. Nhiều trường chỉ có một giáo viên tiếng Anh, buộc phải chia ca dạy nhiều lớp cùng lúc, ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục.
Kết luận: Nguy cơ tụt hậu và nhu cầu hỗ trợ bền vững
Khi các địa phương khác bứt tốc phát triển, làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo, những khu vực "chững" lại như vùng dân tộc thiểu số có nguy cơ cao tụt hậu hơn nữa. Để duy trì và phát huy thành tựu giảm nghèo, cần có những giải pháp đồng bộ, từ cải thiện hạ tầng, hỗ trợ khởi nghiệp, đến đầu tư vào giáo dục và y tế. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể đảm bảo sự phát triển công bằng và bền vững cho tất cả các cộng đồng, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương nhất.
