Dự thảo Thông tư của Bộ Tài chính tập trung vào hai nhóm nội dung lớn: phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra chuyên ngành trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ. Về phân cấp, dự thảo giao thêm thẩm quyền cho người đứng đầu nhiều đơn vị như Cục Hải quan, Cục Dự trữ Nhà nước, Cục Thống kê, Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm Xã hội Việt Nam và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong việc phê duyệt kế hoạch kiểm tra chuyên đề và tổ chức thực hiện kiểm tra theo phạm vi quản lý.
Phân cấp thẩm quyền để tăng tính chủ động
Theo Bộ Tài chính, việc phân cấp nhằm phát huy tính chủ động của các đơn vị chuyên ngành, tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu, đồng thời rút ngắn quy trình xử lý công việc. Việc giao thêm thẩm quyền tạo điều kiện để các đơn vị trực tiếp quản lý lĩnh vực chuyên ngành chủ động hơn trong triển khai hoạt động kiểm tra, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.
Quy trình kiểm tra thống nhất từ chuẩn bị đến sau kiểm tra
Cùng với mở rộng phân cấp, dự thảo xây dựng một quy trình kiểm tra chuyên ngành áp dụng thống nhất cho các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của Thông tư. Quy trình được thiết kế theo trình tự xuyên suốt từ khâu chuẩn bị đến tổ chức thực hiện và theo dõi sau kiểm tra, bảo đảm hoạt động kiểm tra được triển khai đồng bộ giữa các đơn vị. Các bước bao gồm: xây dựng kế hoạch kiểm tra chuyên đề; ban hành quyết định kiểm tra; xây dựng kế hoạch tiến hành kiểm tra; tổ chức kiểm tra trực tiếp hoặc trực tuyến; xử lý vi phạm; báo cáo kết quả và theo dõi việc thực hiện các quyết định xử lý sau kiểm tra.
Căn cứ ban hành quyết định kiểm tra
Dự thảo quy định rõ các căn cứ để ban hành quyết định kiểm tra chuyên ngành: khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc dấu hiệu bất thường theo quy định của pháp luật chuyên ngành; theo chỉ đạo của cơ quan, người có thẩm quyền; hoặc theo kế hoạch kiểm tra chuyên đề đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Hoàn thiện khoảng trống pháp lý
Bộ Tài chính cho biết, Nghị định số 217/2025/NĐ-CP đã quy định về mục đích, nguyên tắc, thẩm quyền và một số nội dung của hoạt động kiểm tra chuyên ngành, nhưng chưa quy định cụ thể quy trình kiểm tra theo từng bước tiến hành và xử lý kết quả. Việc xây dựng Thông tư nhằm hoàn thiện khoảng trống này, tạo cơ sở áp dụng thống nhất cho các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ.
Cơ chế giám sát hoạt động kiểm tra
Dự thảo cũng quy định cơ chế giám sát hoạt động của đoàn kiểm tra chuyên ngành. Người ban hành quyết định kiểm tra có trách nhiệm giám sát quá trình kiểm tra; trường hợp cần thiết có thể giao công chức hoặc thành lập tổ giám sát để theo dõi việc tuân thủ quy trình, kịp thời chấn chỉnh những vướng mắc phát sinh, bảo đảm hoạt động kiểm tra được thực hiện đúng mục đích, đúng kế hoạch và đúng quy định của pháp luật.
Thực tiễn triển khai và nhu cầu hoàn thiện
Qua rà soát, Bộ Tài chính cho biết một số lĩnh vực như thuế, bảo hiểm xã hội, đấu thầu, kiểm toán độc lập, kiểm tra đầu tư và quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp đã có quy định tương đối đầy đủ về trình tự, thủ tục kiểm tra chuyên ngành. Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực khác như kho bạc nhà nước, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, thống kê, chứng khoán, kinh doanh bảo hiểm, quản lý công sản, đầu tư nước ngoài, viện trợ nước ngoài, kế toán, quy hoạch, phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, quản lý tài chính các tổ chức tài chính và dịch vụ tài chính, phí và lệ phí vẫn chưa có quy trình thống nhất.
Ngay cả ở lĩnh vực đã có quy định, thực tiễn phát sinh nhu cầu hoàn thiện. Ví dụ, trong lĩnh vực hải quan, pháp luật hiện hành quy định về kiểm tra trong thông quan và kiểm tra sau thông quan, nhưng đối với trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm sau thời hạn 5 năm kể từ ngày thông quan hoặc kiểm tra theo chuyên đề, kiểm tra theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền theo Nghị định 217/2025/NĐ-CP, hiện chưa có quy trình cụ thể. Đây là một nội dung cần hoàn thiện qua dự thảo Thông tư.
Ngoài ra, quá trình triển khai Thông tư số 05/2026/TT-BTC về phân cấp trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành cho thấy nhiều đơn vị thuộc Bộ tiếp tục đề xuất mở rộng phân cấp thẩm quyền. Trên cơ sở đó, lãnh đạo Bộ Tài chính đã thống nhất chủ trương xây dựng một Thông tư chung quy định về phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra chuyên ngành trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ.
Chuẩn hóa nghiệp vụ và nâng cao hiệu quả quản lý
Dự thảo cũng thống nhất hệ thống mẫu văn bản sử dụng trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành và quy định trách nhiệm lưu trữ hồ sơ kiểm tra, nhằm chuẩn hóa nghiệp vụ kiểm tra trong toàn ngành tài chính. Theo Bộ Tài chính, việc xây dựng Thông tư không chỉ thống nhất quy trình mà còn tạo hành lang pháp lý đầy đủ, rõ ràng, đồng bộ cho hoạt động kiểm tra, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong lĩnh vực tài chính.
Khi được ban hành, Thông tư sẽ là cơ sở pháp lý thống nhất, đẩy mạnh phân cấp, chuẩn hóa nghiệp vụ kiểm tra, tạo thuận lợi cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quá trình thực hiện các quy định của pháp luật.
