Cải cách chính quyền địa phương: 'Ngựa phi nhanh' nhờ bỏ 'giảm yên' trung gian
Tinh gọn bộ máy nhà nước không chỉ để có những con số đẹp trên giấy tờ. Mục tiêu cốt lõi là người dân cảm nhận được sự thay đổi tích cực ngay trong lần tiếp theo họ đi làm giấy tờ hành chính. Doanh nghiệp nhận thấy sự khác biệt rõ rệt ở lần xin xác nhận kế tiếp. Cán bộ, công chức cũng thấy ngay ở cơ chế đánh giá minh bạch và sự bố trí công việc hợp lý, công bằng hơn.
Tuy nhiên, việc thúc đẩy tốc độ trong quản trị nhà nước không đơn thuần là chuyện thúc roi cho nhanh. Muốn bộ máy vận hành bền vững, cần phải loại bỏ những 'giảm yên' – chính là các tầng nấc trung gian không cần thiết. Cải cách chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp đang đi đúng hướng này. Khi bản đồ hành chính được thu gọn, mô hình hai cấp tạo điều kiện để tập trung điều phối ở cấp tỉnh và tăng cường năng lực thực thi tại cơ sở, nơi người dân trực tiếp tiếp xúc với chính quyền mỗi ngày.
Lợi ích thiết thực từ việc giảm tầng trung gian
Sau hơn nửa năm triển khai, người dân đã nhận được những gì từ việc bỏ đi một tầng trung gian? Lợi ích đầu tiên và dễ nhận thấy nhất là thủ tục hành chính được xử lý nhanh chóng hơn. Trước đây, nhiều việc phải đi qua cấp huyện dù thực chất xã có thể giải quyết được hoặc tỉnh có khả năng điều phối. Khi cấp huyện chấm dứt hoạt động, thẩm quyền được phân định rõ ràng, người dân có thể nộp hồ sơ và nhận kết quả ngay tại xã. Một số công việc thậm chí có thể xử lý thẳng thông qua hệ thống chuyên môn của tỉnh. Nhờ vậy, giảm bớt các khâu chuyển giao hồ sơ và rút ngắn thời gian chờ đợi.
Lợi ích thứ hai là xác định rõ ràng đầu mối chịu trách nhiệm. Mô hình ít tầng nấc buộc chính quyền cấp tỉnh phải đảm nhận trách nhiệm điều phối và kiểm soát chất lượng dịch vụ công, trong khi cấp xã chịu trách nhiệm giải quyết trực tiếp các vấn đề của người dân. Về nguyên tắc quản trị, khi số tầng nấc giảm đi, trách nhiệm thường trở nên minh bạch và dễ xác định hơn. Điều này góp phần hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cấp chính quyền.
Thách thức pháp lý và giải pháp đồng bộ
Muốn 'phi nhanh' mà không vấp ngã, hệ thống pháp luật phải giải quyết đồng thời hai bài toán lớn: bàn giao không gián đoạn và phân quyền không chồng chéo. Luật Tổ chức chính quyền địa phương đã thiết kế cơ chế chuyển tiếp nhằm tránh tạo ra khoảng trống, bằng việc yêu cầu hoàn thành bàn giao hồ sơ, tài chính, tài sản và công việc trước ngày 30-6-2025. Đồng thời, luật quy định nguyên tắc tiếp tục giải quyết các công việc, thủ tục hành chính, khiếu nại, tố cáo đang dang dở sau ngày 1-7-2025. Đây là điểm then chốt để đảm bảo người dân không trở thành nạn nhân của quá trình chuyển đổi, không ai phải làm lại thủ tục chỉ vì mô hình tổ chức thay đổi.
Khi cấu trúc chính quyền thay đổi, nhiều văn bản pháp luật được thiết kế theo mô hình ba cấp sẽ không còn phù hợp. Vướng mắc lớn nhất nằm ở các quy định về thẩm quyền và quy trình, từ cấp phép, thanh tra, kiểm tra đến xử phạt, từ giải quyết khiếu nại đến quản lý ngân sách. Các lĩnh vực trọng yếu như đất đai, giáo dục, y tế, xây dựng cũng chịu tác động đáng kể. Ngay cả công tác hộ tịch và chứng thực cũng cần được rà soát lại kỹ lưỡng. Nếu việc sửa đổi diễn ra chậm trễ, rủi ro pháp lý có thể ảnh hưởng đến hai nhóm: một là cơ quan 'ngại ký' vì lo sợ sai thẩm quyền; hai là cùng một vấn đề nhưng nhiều nơi hiểu và áp dụng khác nhau do viện dẫn các văn bản cũ.
Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã dự liệu trước tình huống này. Luật cho phép Chính phủ ban hành các văn bản quy phạm pháp luật trong phạm vi thẩm quyền, với mục tiêu phân định lại nhiệm vụ và quyền hạn giữa các cấp, đồng thời điều chỉnh các quy định liên quan để thống nhất cách áp dụng. Cơ chế này được sử dụng trong giai đoạn chưa kịp sửa luật hoặc các nghị quyết có liên quan. Khi ban hành, Chính phủ phải báo cáo cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Nói cách khác, pháp luật tạo ra 'cầu tạm' để guồng máy hành chính không bị đình trệ trong khi chờ 'làm cầu vĩnh cửu' – tức sửa đổi đồng bộ hệ thống luật pháp.
Đảm bảo quyền lợi cho đội ngũ cán bộ, công chức
Quyền lợi của đội ngũ cán bộ, công chức dôi dư là thước đo quan trọng đánh giá mức độ tinh gọn có trách nhiệm. Nguyên tắc đúng đắn là không để cải cách biến thành cú sốc về sinh kế, đồng thời không biến chính sách thành chiếc phao cứu sinh cho tâm lý trông chờ, ỷ lại. Khung chính sách hiện hành được thiết kế theo hướng mở ra nhiều lựa chọn cho cán bộ, công chức dôi dư. Người đủ điều kiện có thể nghỉ hưu hoặc nghỉ thôi việc. Người còn khả năng công tác có thể được điều chỉnh vị trí việc làm phù hợp. Trường hợp đang giữ chức vụ lãnh đạo có thể thôi giữ chức vụ hoặc được bố trí ở vị trí thấp hơn. Một số trường hợp khác được tăng cường về cơ sở. Sau quá trình sắp xếp, cần có cơ chế đào tạo và bồi dưỡng để họ thích ứng với nhiệm vụ mới.
Tăng cường năng lực cho cấp cơ sở
Nói về hình ảnh 'ngựa bỏ giảm yên', điều đáng lo ngại không phải là việc giảm bớt các tầng nấc trung gian, mà là giảm bớt nhưng không đồng thời tăng cường năng lực cho cấp cơ sở. Khi cấp xã trở thành tuyến đầu gánh thêm nhiều việc, yêu cầu tối thiểu là thẩm quyền phải rõ ràng, quy trình phải được số hóa, hồ sơ phải liên thông, ngân sách và nhân sự phải tương xứng với nhiệm vụ được giao. Nếu không, người dân sẽ không thấy 'phi nhanh' mà chỉ thấy 'dồn việc' – tức công việc chất đống mà hiệu quả không cao. Ngược lại, nếu thực hiện đúng cách, mô hình hai cấp sẽ tạo ra một chuyển động đáng giá: giảm khâu trung gian để tăng tốc độ phục vụ, đồng thời nâng cao chuẩn mực trách nhiệm để tốc độ không phải đánh đổi bằng rủi ro pháp lý.
Bước sang xuân mới, mong muốn có một nền hành chính nói ít làm nhiều, quyết định nhanh chóng nhưng đúng thẩm quyền, dứt khoát nhưng không bỏ lại ai phía sau. Khi đó, 'ngựa' phi nhanh không phải vì vội vã mà vì thể chế đã mở ra con đường thông suốt, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển bền vững.
