Hơn 25,6 tỷ hóa đơn điện tử đã được cơ quan Thuế tiếp nhận và xử lý, giúp phát hiện nhiều hành vi gian lận phổ biến như mua bán hóa đơn khống, sử dụng hóa đơn của doanh nghiệp “ma”, lập hóa đơn sai lệch giá trị giao dịch và tạo lập chuỗi giao dịch giả. Thông tin được bà Nguyễn Thu Trà, Trưởng ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế (Cục Thuế), chia sẻ trên Cổng thông tin điện tử của Cục Thuế.
Hóa đơn khống và doanh nghiệp “ma” vào tầm ngắm
Theo bà Trà, sau khi triển khai hóa đơn điện tử trên toàn quốc, cơ quan Thuế đã hình thành kho dữ liệu tập trung quy mô lớn. Tính đến ngày 18/5/2026, số lượng hóa đơn điện tử được tiếp nhận và xử lý là hơn 25,6 tỷ hóa đơn. Nguồn dữ liệu này giúp nâng cao hiệu quả quản lý, tăng cường đối chiếu, phân tích và kiểm soát rủi ro. Tuy nhiên, các đối tượng gian lận đã lợi dụng cơ chế tự khai tự nộp, độ trễ trong kiểm soát dữ liệu và việc thành lập doanh nghiệp dễ dàng để thực hiện hành vi gian lận.
Qua công tác quản lý rủi ro, phân tích dữ liệu và kiểm tra thực tế, cơ quan Thuế đã nhận diện các hành vi vi phạm phổ biến sau:
Mua bán hóa đơn khống
Doanh nghiệp không phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa, dịch vụ thực tế nhưng lập hóa đơn để bán cho tổ chức, cá nhân khác nhằm hợp thức hóa chi phí, tăng khấu trừ thuế GTGT hoặc giảm thu nhập chịu thuế.
Sử dụng hóa đơn của doanh nghiệp “ma”
Nhiều doanh nghiệp được thành lập chỉ để mua bán hóa đơn, không có hoạt động sản xuất kinh doanh, không có kho bãi, lao động, tài sản cố định nhưng phát hành hóa đơn với doanh số lớn. Sau thời gian ngắn, các doanh nghiệp này ngừng hoạt động hoặc không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký, gây khó khăn cho công tác truy vết, xác minh và xử lý.
Lập hóa đơn sai lệch giá trị giao dịch
Hành vi nâng khống giá trị hàng hóa, dịch vụ nhằm tăng chi phí, tăng số thuế GTGT đầu vào được khấu trừ, nâng số thuế đề nghị hoàn hoặc hợp thức hóa doanh thu.
Tạo lập chuỗi giao dịch giả
Các doanh nghiệp liên kết với nhau tạo thành chuỗi mua bán khép kín nhằm hợp thức hóa dòng hàng, tạo vòng quay hóa đơn, tạo đầu vào hợp pháp cho hồ sơ hoàn thuế và che giấu nguồn gốc hàng hóa. Đặc biệt, một số doanh nghiệp còn gian lận hoàn thuế GTGT bằng cách sử dụng hóa đơn đầu vào không hợp pháp.
Đại diện Cục Thuế nhấn mạnh: “Các hành vi mua bán hóa đơn hiện nay không còn đơn lẻ mà có xu hướng hình thành chuỗi doanh nghiệp liên kết, sử dụng nhiều pháp nhân trung gian, nhiều tài khoản ngân hàng, nhiều chữ ký số, thậm chí công nghệ để che giấu dấu vết giao dịch”.
Ứng dụng AI phát hiện sớm hoạt động bất thường
Cơ quan Thuế đã xây dựng hệ thống phân tích rủi ro đa tầng, tập trung nhận diện doanh nghiệp có dấu hiệu nghi ngờ ngay từ khi mới thành lập hoặc có biến động bất thường. Một ứng dụng quan trọng là cảnh báo xuất hóa đơn theo hệ số K, sử dụng dữ liệu hóa đơn điện tử kết hợp chỉ báo rủi ro để phát hiện sớm các trường hợp xuất hóa đơn không phù hợp với năng lực thực tế.
Ngoài ra, cơ quan Thuế đã triển khai ứng dụng phân tích chuỗi đồ thị Graph analysis, giúp phát hiện chuỗi giao dịch khép kín, nhóm doanh nghiệp có hành vi tương đồng và dòng hóa đơn quay vòng – dấu hiệu điển hình của đường dây mua bán hóa đơn chuyên nghiệp. Theo bà Trà, nhiều chuỗi giao dịch rủi ro lớn đã bị phát hiện trong các lĩnh vực như điện thoại, linh kiện điện tử, tinh bột sắn và vật liệu xây dựng. Kết quả phân tích không chỉ hỗ trợ xét hoàn thuế chính xác mà còn là căn cứ để thanh tra, kiểm tra và chuyển hồ sơ sang cơ quan công an xử lý hình sự.
Bên cạnh các bộ lọc tự động, hệ thống chỉ báo rủi ro được xây dựng để phát hiện các trường hợp bất thường về doanh thu, hóa đơn, năng lực hoạt động và tình trạng pháp lý của doanh nghiệp. Đại diện Ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế cho biết, ngành Thuế sẽ đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) để tự động hóa việc phát hiện hành vi bất thường, thiết lập mô hình cảnh báo sớm và hỗ trợ lựa chọn đối tượng thanh tra, kiểm tra chính xác.
Song song với công nghệ, hành lang pháp lý sẽ được hoàn thiện theo hướng tăng cường chế tài xử lý vi phạm và kiểm soát chặt chẽ việc thành lập doanh nghiệp mới, nhằm ngăn chặn tình trạng “thành lập doanh nghiệp chỉ để bán hóa đơn”. Trong thời gian tới, ngành Thuế sẽ tăng cường phối hợp liên ngành với hải quan, công an và các ngân hàng thương mại để chia sẻ dữ liệu, phục vụ xác minh giao dịch và cưỡng chế thuế hiệu quả hơn.
