Tiếp nối các hoạt động của Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, chiều ngày 9 tháng 6 đã diễn ra phiên thảo luận quan trọng với chủ đề “Bối cảnh chiến lược đang biến đổi và ý nghĩa đối với ASEAN”. Phiên thảo luận do Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao, điều phối.
Nhận định về xu hướng thế giới và tác động tới ASEAN
Tham gia phiên thảo luận, Giáo sư Diêm Học Thông, chuyên gia quan hệ quốc tế đến từ Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc), đã đưa ra nhiều nhận định sâu sắc về xu hướng vận động của thế giới trong vòng 10 đến 15 năm tới, cùng những tác động đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).
Theo Giáo sư Diêm Học Thông, thế giới hiện nay không bước vào một “Chiến tranh Lạnh mới” theo nghĩa truyền thống. Bởi lẽ, cạnh tranh giữa các cường quốc không còn dựa chủ yếu vào ý thức hệ hay mô hình chính trị, mà đang chuyển dịch mạnh mẽ sang lĩnh vực công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Thay vào đó, AI sẽ trở thành nhân tố có ảnh hưởng quyết định tới trật tự quốc tế trong thập niên tới.
Sự phát triển của công nghệ số đã tạo ra một “không gian mạng” song song với không gian địa lý truyền thống. Điều này khiến cạnh tranh giữa các nước lớn diễn ra đồng thời trong cả hai không gian, trong đó cạnh tranh trên không gian mạng ngày càng giữ vai trò trung tâm. Trong bối cảnh đó, thế giới có thể hình thành hai trung tâm tiêu chuẩn công nghệ số, kéo theo hai thị trường công nghệ và hai hệ sinh thái AI khác nhau.
Thách thức về vai trò lãnh đạo toàn cầu và vị thế của ASEAN
Giáo sư Diêm Học Thông, một học giả danh tiếng và là chuyên gia hàng đầu của Trung Quốc về quan hệ quốc tế, cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay đối với trật tự quốc tế là tình trạng thiếu vắng vai trò lãnh đạo toàn cầu. Điều này khiến các cơ chế hợp tác khu vực ngày càng trở nên quan trọng trong việc duy trì ổn định và quản trị các vấn đề quốc tế.
ASEAN được ông đánh giá là một ví dụ tiêu biểu khi vẫn duy trì được hòa bình và ổn định khu vực trong nhiều thập niên, dù không có quốc gia nào giữ vai trò lãnh đạo tuyệt đối. Đối với ASEAN, Giáo sư Diêm Học Thông chỉ ra hai vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Thứ nhất là nâng cao uy tín chiến lược và năng lực quản trị của từng quốc gia thành viên nhằm củng cố lòng tin và tăng cường hợp tác nội khối. Thứ hai là duy trì quan hệ ổn định giữa Đông Nam Á và Đông Bắc Á để bảo đảm hòa bình lâu dài cho toàn bộ khu vực Đông Á.
Tác động của AI tới xã hội và giáo dục
Đánh giá về tác động của AI, ông Diêm Học Thông cho rằng công nghệ này không chỉ làm thay đổi quan hệ quốc tế mà còn ảnh hưởng sâu sắc tới cấu trúc xã hội, giáo dục và thị trường lao động. Trong tương lai, AI có thể thay thế nhiều công việc trong các nền kinh tế phụ thuộc vào lao động giá rẻ. Năng lực làm chủ AI sẽ quan trọng không kém việc làm chủ tri thức.
Từ những đánh giá trên, chuyên gia này nhận định quan hệ giữa các nước ASEAN, cũng như quan hệ giữa ASEAN với Trung Quốc, sẽ ngày càng được định hình bởi quan hệ công nghệ cao, trong khi an ninh mạng sẽ trở thành nền tảng của an ninh quốc gia.
Bình luận của Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn
Bình luận thêm về bài phát biểu của Giáo sư Diêm Học Thông, Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn cho rằng công nghệ đang thực sự tái định nghĩa quyền lực quốc gia, đồng thời làm thay đổi cả khái niệm địa lý truyền thống khi cạnh tranh giữa các cường quốc dần chuyển từ không gian vật lý sang không gian mạng – nơi các quy tắc vẫn chưa được thiết lập đầy đủ.
Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn cũng đặt ra câu hỏi với ông Diêm Học Thông về khả năng Trung Quốc và Mỹ duy trì mối quan hệ mang tính xây dựng và ổn định chiến lược trong không gian mạng.
Quan hệ Trung-Mỹ và nguy cơ từ AI trong quân sự
Trả lời câu hỏi này, chuyên gia người Trung Quốc cho rằng đây là vấn đề “cực kỳ quan trọng” đối với cả Trung Quốc và Mỹ, đặc biệt khi cạnh tranh công nghệ và AI ngày càng gay gắt. Theo đó, nguy cơ lớn nhất là AI bắt đầu được ứng dụng trong lĩnh vực quân sự, bao gồm cả hệ thống phân tích và ra quyết định liên quan vũ khí hạt nhân. “Nếu AI trở thành bên đưa ra quyết định cuối cùng về việc có khai hỏa hay không, đó sẽ là điều rất nguy hiểm”, ông Diêm Học Thông nói.
Theo chuyên gia này, Trung Quốc và Mỹ hiện đều nhận thức được mức độ nghiêm trọng của vấn đề và đã thành lập các nhóm công tác nhằm xác định những lĩnh vực cần duy trì hợp tác kinh tế cơ bản, cũng như những “lằn ranh” cần tránh để cạnh tranh không leo thang thành khủng hoảng. “Chúng ta không thể tránh khỏi cạnh tranh giữa các cường quốc, nhưng cần có các rào chắn để kiểm soát cạnh tranh đó”, ông nhấn mạnh.
Chiến lược AI của ASEAN và cải cách giáo dục
Liên quan đến chiến lược AI của ASEAN, Giáo sư Diêm cho rằng hiện nay chỉ có Trung Quốc và Mỹ đủ khả năng phát triển các mô hình AI nền tảng, trong khi phần lớn các quốc gia khác chủ yếu phát triển ứng dụng dựa trên các mô hình này hoặc phải mua dịch vụ công nghệ từ bên ngoài.
Theo ông, thách thức lớn nhất đối với tất cả các nước không nằm ở việc lựa chọn “lạc quan” hay “bi quan” với AI, mà là cải cách giáo dục để giúp thế hệ trẻ có đủ năng lực làm chủ công nghệ mới. Từ bậc tiểu học đến đại học, các hệ thống giáo dục đều cần thay đổi để đào tạo nguồn nhân lực có khả năng sử dụng và làm chủ AI trong một thế giới đang chuyển đổi nhanh chóng.
