Năm 2026 mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quan hệ song phương khi hai nước kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao (1976 - 2026). Tuy nhiên, mối liên kết giữa Việt Nam và Thái Lan không chỉ bắt đầu từ những văn kiện ngoại giao ký kết năm 1976, mà là một dòng chảy liên tục bắt nguồn từ sự tương đồng văn hóa sâu sắc, những tương tác lịch sử qua nhiều thế kỷ, đặc biệt là dấu ấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Dấu ấn Thầu Chín
Một minh chứng sống động cho sự gắn kết giữa hai nước là quãng thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh hoạt động cách mạng tại Thái Lan vào cuối những năm 1920. Theo nghiên cứu của tiến sĩ Thanyathip Sripana tại Viện Nghiên cứu châu Á thuộc Đại học Chulalongkorn (Thái Lan) và là chuyên gia hàng đầu về quan hệ Thái - Việt, Bác Hồ - khi đó là Nguyễn Ái Quốc - đến Bangkok vào khoảng tháng 7.1928, sau đó hoạt động chủ yếu ở vùng đông bắc Thái Lan. Để che giấu thân phận, Người sử dụng nhiều bí danh, tiêu biểu là Thầu Chín. Tại đây, Người học tiếng Thái, hòa nhập cộng đồng, tổ chức cộng đồng Việt kiều, xây dựng cơ sở cách mạng, thành lập báo Thân Ái và đào tạo cán bộ.
Ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh được trưng bày ngay lối vào của Bảo tàng Bản Đông Hồ Chí Minh tại tỉnh Phichit (Thái Lan). Theo tờ The Nation, trong gần 2 năm hoạt động tại Thái Lan, Bác Hồ đã đi qua nhiều địa phương. Cuối năm 1929, Người rời Thái Lan sang Hồng Kông và trở lại vào tháng 3.1930 để gặp gỡ cán bộ Việt Nam, sau đó đến Bangkok trước khi rời khỏi Thái Lan. Dù thời gian sống và hoạt động ở Thái Lan không dài, nhưng tình cảm chân thành và sự hỗ trợ của người dân Thái Lan đã để lại ấn tượng sâu sắc đối với Bác Hồ. Người đặc biệt căn dặn kiều bào Việt Nam cần chăm chỉ lao động, sống trung thực, tuân thủ pháp luật và tôn trọng phong tục tập quán Thái Lan, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng đoàn kết giữa cộng đồng người Việt và người dân Thái địa phương, đồng thời khẳng định mối quan hệ gắn bó gần gũi giữa hai dân tộc.
Di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh được xem là chiếc cầu nối quan trọng gắn liền tình hữu nghị giữa Việt Nam và Thái Lan. Ngày nay, nhiều di tích tưởng niệm Người đã được xây dựng ở Thái Lan như các Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở tỉnh Nakhon Phanom và tỉnh Udon Thani, Bảo tàng Bản Đông Hồ Chí Minh tại tỉnh Phichit. Đây là những cơ sở nhằm lưu giữ ký ức lịch sử và trở thành điểm đến du lịch nổi tiếng, nơi cộng đồng Việt kiều tổ chức các sự kiện văn hóa, giúp giáo dục thế hệ trẻ hai nước về tinh thần hữu nghị, hợp tác.
Cầu nối nhân dân
Nằm hai bên bờ sông Mê Kông, Việt Nam và Thái Lan là những quốc gia gắn bó với nền văn minh lúa nước, đều có những lễ hội truyền thống dựa trên nông nghiệp. Sự giao thoa này được thể hiện rõ nét tại vùng đông bắc Thái Lan, nơi điều kiện địa lý tương đồng đã tạo điều kiện cho các làn sóng di cư và trao đổi thương mại diễn ra tự nhiên từ hàng trăm năm trước.
Theo nghiên cứu của tiến sĩ Thanyathip Sripana, có những bằng chứng về sự có mặt của người Việt từ thời Ayutthaya vào thế kỷ 17. Sự di cư của người Việt sang Thái Lan kéo dài qua nhiều thế hệ và thời kỳ lịch sử bằng cả đường bộ và đường biển. Từ cuối thế kỷ 19, nhiều người Việt yêu nước đã di cư tới vùng đông bắc Thái Lan để xây dựng căn cứ địa kháng chiến chống Pháp.
Bà Thanyathip cho biết người Việt sinh sống ở đông bắc Thái Lan vẫn gìn giữ những bản sắc văn hóa Việt Nam như phong tục cưới hỏi, lễ tết, hội hè, trong khi những người Việt trở về Việt Nam những năm 60 của thế kỷ trước thường gặp nhau để ôn lại những kỷ niệm sống trên vùng Isan. Giờ đây, tại mỗi tỉnh của vùng đông bắc Thái Lan, vẫn còn những công trình tưởng niệm như tháp đồng hồ, tháp chuông, cổng đền, chùa… do kiều bào Việt Nam xây dựng nhằm bày tỏ lòng biết ơn đối với mảnh đất đã chở che, nuôi dưỡng họ.
Trong bài viết trên The Nation, các nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử thuộc Đại học Lampang Rajabhat (Thái Lan) nhận định cộng đồng người Việt và người gốc Việt tại Thái Lan hiện đóng vai trò cầu nối quan trọng trong quan hệ Việt - Thái trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, văn hóa, xã hội và ngoại giao nhân dân. Qua nhiều thế hệ, cộng đồng này đã hòa nhập sâu vào xã hội Thái Lan nhưng vẫn gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam.
Trong kinh tế, họ góp phần thúc đẩy thương mại, đầu tư và hợp tác song phương. Trong văn hóa, cộng đồng người Việt giúp bảo tồn và quảng bá văn hóa Việt Nam thông qua các lễ hội, dạy tiếng Việt và duy trì phong tục truyền thống. Bên cạnh đó, người Việt tại Thái Lan tích cực tham gia các hoạt động xã hội, tuân thủ pháp luật sở tại và có nhiều đóng góp trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học, chính trị và văn hóa. Đặc biệt, cộng đồng này là cầu nối hữu nghị quan trọng, góp phần tăng cường giao lưu nhân dân và củng cố quan hệ truyền thống giữa hai nước trong bối cảnh toàn cầu hóa.
