Phát biểu tại lễ khai mạc Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 diễn ra sáng 9/6, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn khẳng định chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng và lấy người dân làm trung tâm” có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến những biến động sâu sắc. Theo ông, cạnh tranh địa chính trị ngày càng gia tăng, xung đột vũ trang tiếp diễn tại nhiều khu vực, kinh tế có xu hướng phân mảnh rõ rệt, trong khi những đột phá công nghệ đang thay đổi đời sống xã hội với tốc độ nhanh hơn khả năng thích ứng của nhiều quốc gia.
Ba khủng hoảng và thách thức “bốn chữ F”
Tổng Thư ký Kao Kim Hourn nhận định: “Thế giới hiện nay đang đối mặt đồng thời với khủng hoảng về cạnh tranh địa chính trị, khủng hoảng phân mảnh kinh tế và khủng hoảng niềm tin”. Ông nhấn mạnh không một quốc gia hay khu vực nào có thể tự mình giải quyết hiệu quả những thách thức mang tính toàn cầu đó. Tổng Thư ký ASEAN cho rằng việc triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 diễn ra trong môi trường quốc tế ngày càng phức tạp, đòi hỏi ASEAN phải xây dựng năng lực tập thể và quyết tâm chính trị đủ mạnh để hiện thực hóa các mục tiêu dài hạn.
Đề cập tới tác động từ các cuộc khủng hoảng toàn cầu, Tổng Thư ký ASEAN nhấn mạnh những diễn biến quốc tế dù xảy ra cách Đông Nam Á hàng nghìn kilomet vẫn có thể ảnh hưởng trực tiếp tới thị trường, chuỗi cung ứng, dòng đầu tư và sinh kế của người dân trong khu vực. Ông mô tả các điểm dễ tổn thương hiện nay thông qua khái niệm “bốn chữ F”, gồm lương thực (food), nhiên liệu (fuel), phân bón (fertilizer) và tài chính (finance) – những lĩnh vực mà các cú sốc bên ngoài có thể nhanh chóng lan truyền tới nền kinh tế và xã hội ASEAN.
Theo Tổng Thư ký ASEAN, khả năng chống chịu cần được tiếp cận theo nghĩa rộng hơn, bao gồm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, ổn định tài chính, chuỗi cung ứng, di chuyển lao động và phúc lợi xã hội. “Tăng cường các nền tảng này là điều thiết yếu để bảo vệ hòa bình, thịnh vượng và đời sống của người dân ASEAN”, ông nói.
Đẩy nhanh triển khai các cơ chế hợp tác
Đánh giá phản ứng của ASEAN trước các thách thức hiện nay, Tổng Thư ký Kao Kim Hourn cho rằng khu vực đã hành động với tinh thần khẩn trương và có định hướng rõ ràng. Ông dẫn lại các ưu tiên được các nhà lãnh đạo ASEAN thống nhất, bao gồm bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và bảo vệ công dân ASEAN trước những tác động của các cuộc khủng hoảng toàn cầu.
Theo Tổng Thư ký, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu các cơ chế hợp tác mà là làm thế nào để các khuôn khổ đã được xây dựng thực sự phát huy hiệu quả. Ông lấy ví dụ về Hiệp định An ninh dầu khí ASEAN, Lưới điện ASEAN, Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA), các FTA ASEAN+1, Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) và Khuôn khổ Hiệp định khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA) đang được thúc đẩy. Nhiệm vụ đặt ra là đẩy nhanh triển khai các cơ chế này nhằm tăng cường kết nối năng lượng, củng cố chuỗi cung ứng và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế khu vực.
Bên cạnh đó, Tổng Thư ký ASEAN khẳng định đối thoại và chủ nghĩa đa phương tiếp tục là những giá trị cốt lõi của ASEAN trong bối cảnh nhiều nơi trên thế giới đang chứng kiến xu hướng suy giảm hợp tác đa phương. Các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), ASEAN+3 hay ADMM+ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác thực chất.
Bài học từ gần sáu thập kỷ phát triển
Nhìn lại gần sáu thập kỷ phát triển của ASEAN, ông Kao Kim Hourn nhấn mạnh hai bài học lớn nhất: hành động tập thể luôn hiệu quả hơn các nỗ lực đơn lẻ và mọi thách thức đều có thể trở thành cơ hội chuyển đổi. “ASEAN hiếm khi có được sự chắc chắn tuyệt đối, nhưng ASEAN luôn có tinh thần cùng nhau hành động bất chấp khác biệt và khả năng biến nghịch cảnh thành lợi thế”, ông phát biểu, bày tỏ tin tưởng rằng nếu tiếp tục phát huy tinh thần đó, ASEAN sẽ duy trì được vai trò trung tâm, khả năng thích ứng và vị thế là một lực lượng tích cực, có trách nhiệm trong cấu trúc khu vực và toàn cầu đang định hình.
Vai trò quan trọng của ASEAN trong giải trừ quân bị
Bà Izumi Nakamitsu, Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc về giải trừ quân bị, nhận định thế giới đang đối mặt với mức độ căng thẳng địa chính trị cao nhất trong nhiều thập kỷ, khi cạnh tranh giữa các nước lớn gia tăng, lòng tin giữa các quốc gia suy giảm, chi tiêu quân sự tăng mạnh và các chuẩn mực quốc tế lâu đời đứng trước nguy cơ bị xói mòn. Theo bà, những cuộc khủng hoảng hiện nay không chỉ mang tính quân sự mà còn kéo theo các hệ lụy về chính trị, nhân đạo và chuỗi cung ứng, đòi hỏi các giải pháp toàn diện dựa trên luật pháp quốc tế và cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm.
Bà Izumi Nakamitsu cảnh báo về sự suy giảm các chuẩn mực giải trừ quân bị, nguy cơ tái xuất hiện của vũ khí hạt nhân như một công cụ răn đe và cưỡng ép, sự suy yếu của các nguyên tắc nhân đạo quốc tế cũng như xu hướng quân sự hóa ngày càng gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Những diễn biến này đang làm thay đổi môi trường an ninh quốc tế theo hướng thiếu ổn định và khó dự báo.
Trong bối cảnh đó, bà Izumi Nakamitsu đánh giá ASEAN có vai trò đặc biệt quan trọng nhờ kinh nghiệm thúc đẩy đối thoại, xây dựng đồng thuận, ngoại giao phòng ngừa và giải quyết hòa bình tranh chấp. Đồng thời, bà nhấn mạnh ý nghĩa của các cơ chế hợp tác khu vực dựa trên luật lệ trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược đang lan sang các lĩnh vực mới như không gian mạng, không gian vũ trụ và trí tuệ nhân tạo (AI).
Đề cập vấn đề không phổ biến vũ khí hạt nhân, bà Izumi Nakamitsu khẳng định Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) vẫn là nền tảng của an ninh quốc tế, đồng thời ghi nhận vai trò tích cực của ASEAN và Việt Nam trong thúc đẩy giải trừ quân bị, không phổ biến hạt nhân và duy trì đối thoại trong khuôn khổ NPT. Theo đó, những cam kết khu vực như Hiệp ước Bangkok góp phần củng cố các chuẩn mực toàn cầu và bảo vệ tính chính danh của luật pháp quốc tế.
Bà cũng lưu ý, sự phát triển nhanh chóng của AI, công nghệ số và các hệ thống tự động đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với an ninh toàn cầu, từ nguy cơ chạy đua công nghệ đến các vấn đề quản trị và kiểm soát. Vì vậy, cộng đồng quốc tế cần tăng cường hợp tác đa phương, xây dựng các khuôn khổ quản trị phù hợp nhằm bảo đảm công nghệ phục vụ hòa bình, phát triển và lợi ích chung của nhân loại.
